Tạo "vắc-xin số" giúp học sinh không sập bẫy nội dung lệch chuẩn

Hiện tượng học sinh dành nhiều giờ mỗi ngày dán mắt vào màn hình điện thoại, lướt các nền tảng video ngắn đang trở thành thực trạng phổ biến. Không ít nội dung xuất hiện dày đặc mang xu hướng phô trương của cải, khoe lối sống xa xỉ, cổ xúy thói giang hồ mạng hoặc chửi bới, thách thức lẫn nhau nhằm câu kéo tương tác để trục lợi kinh tế.

Về mặt khoa học hành vi, các video ngắn độc hại không đơn thuần là nội dung giải trí mà được vận hành bởi thuật toán tối ưu hóa nhằm kích thích giải phóng liên tục "dopamine rẻ tiền" – cơ chế tưởng thưởng tức thì của não bộ để giữ chân người dùng. Ở độ tuổi đang hoàn thiện nhân cách, học sinh rất dễ rơi vào trạng thái lệ thuộc tâm lý, dần bị thao túng cảm xúc.

Nguy hiểm hơn, các thuật toán này đang tạo ra ảo tưởng về một "lối tắt thành công". Thay vì nhìn nhận giá trị từ quá trình học tập, lao động bền bỉ, người trẻ dễ ngộ nhận rằng lượt xem, sự nổi tiếng ảo, thói phông bạt hay khả năng lấn lướt người khác mới là thước đo đẳng cấp.

Khi các video dằn mặt, bạo lực hay thách thức pháp luật liên tục xuất hiện mà không bị ngăn chặn, ranh giới đúng – sai trong nhận thức của trẻ dần bị xóa nhòa. Biểu hiện rõ nhất trong học đường hiện nay là tình trạng học sinh bắt chước ngôn từ tục tĩu của các hiện tượng mạng, giải quyết xích mích bằng bạo lực và mang tư duy lệch lạc "mạnh mới được nể, nhịn là yếu".

Lâu nay, khi xảy ra những hệ lụy từ mạng xã hội, dư luận thường có xu hướng dồn toàn bộ gánh nặng cảnh báo và giám sát lên vai cha mẹ và thầy cô. Tuy nhiên, phụ huynh hay giáo viên không thể đơn độc "chạy đua" với những thuật toán tinh vi được thiết kế để gây nghiện.

Việc ngăn chặn dòng chảy lệch chuẩn trước hết phải thuộc về trách nhiệm pháp lý và đạo đức của các nền tảng xuyên biên giới như TikTok, YouTube, Meta. Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng bắt buộc phải nâng cấp bộ lọc, chủ động gỡ bỏ nội dung rác, chấm dứt tình trạng dùng thuật toán phân phối ưu tiên cho các nội dung giật gân, độc hại nhằm trục lợi quảng cáo.

Về phía cơ quan quản lý nhà nước, Bộ Thông tin và Truyền thông cùng Bộ Công an cần tiếp tục siết chặt kỷ cương không gian mạng, xử lý nghiêm minh các tài khoản cố tình sản xuất, phát tán nội dung phản cảm, bạo lực học đường hay truyền bá lối sống lệch lạc. Các chế tài pháp lý cần được thực thi nghiêm túc theo tinh thần của Luật Trẻ em, Luật An ninh mạng và Chương trình bảo vệ, hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021–2025 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Bên cạnh hàng rào kỹ thuật và pháp lý, giải pháp căn cơ từ gốc rễ chính là trang bị "vắc-xin số" hay năng lực đề kháng số (Digital Resilience) cho thế hệ trẻ. Cấm đoán cơ học như tịch thu thiết bị hay ngăn cấm truy cập chỉ là giải pháp tình thế, thậm chí kích thích sự tò mò, giấu giếm của trẻ.

Nhà trường cần đưa giáo dục công dân số vào các tiết học trải nghiệm, tin học và hoạt động ngoại khóa một cách thực chất. Thay vì giáo điều, cần dạy học sinh hiểu về bản chất của thuật toán mạng, nhận diện chiêu trò thao túng tâm lý để câu view, kiểm chứng nguồn tin và hiểu rõ ranh giới pháp lý khi phát ngôn trên mạng xã hội.

Cuối cùng, tấm lá chắn bền vững nhất để bảo vệ học sinh chính là một đời sống thực phong phú. Gia đình và nhà trường cần mở rộng các không gian thể thao, nghệ thuật, hoạt động tình nguyện vì cộng đồng. Khi tìm thấy niềm vui, sự ghi nhận thực chất và giá trị của sự nỗ lực kiên trì ngoài đời thực, trẻ sẽ tự khắc có đủ bản lĩnh để miễn nhiễm trước mọi bẫy lệch chuẩn trên không gian số.