Thách thức bảo vệ bản quyền trên không gian mạng

Chưa khi nào nạn vi phạm bản quyền số lại tinh vi như hiện nay. Các hành vi xâm phạm quyền tác giả trên mạng, như sao chép, phân phối trái phép, livestream chương trình biểu diễn, hoặc sử dụng tác phẩm báo chí nhưng không xin phép diễn ra công khai và ngày càng phức tạp nhờ sự phát triển của công nghệ.

Theo Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - Bộ Công an, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong đó có quyền tác giả năm 2025 tiếp tục diễn biến phức tạp, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội qua hình thức livestream, ứng dụng nhắn tin OTT.

Các hành vi vi phạm nổi cộm có thể kể đến như xem và chia sẻ phim, chương trình truyền hình, thể thao lậu trên các website, mạng xã hội, ứng dụng không bản quyền; sao chép và phát tán nhạc, sách điện tử, truyện tranh mà không trả phí cho tác giả; sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp và cá nhân; đăng lại video, bài viết, hình ảnh trên các nền tảng số nhằm mục đích thu lợi quảng cáo. Qua đánh giá, các hành vi này diễn ra công khai, dễ tiếp cận và có số lượng người tham gia rất lớn. Nhiều cá nhân, hội nhóm dùng AI để nhân bản kênh Facebook, YouTube, TikTok, tạo hàng loạt video cắt ghép, chỉnh sửa nhằm qua mặt hệ thống quét bản quyền và kiếm tiền quảng cáo trái phép, gây ảnh hưởng đến người sáng tạo nội dung.

Theo thống kê, chỉ riêng trong lĩnh vực thể thao, hiện có trên 100 website lậu với khoảng 2.000 tên miền khác nhau, thu hút 1,8 tỷ lượt xem mỗi năm. Đây là một con số khổng lồ.

Còn ở lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, vi phạm bản quyền phim đang nổi cộm nhất. Tình trạng ăn cắp bản quyền phát hành phim trên không gian mạng vẫn còn rất phổ biến, gây thiệt hại vô cùng lớn cho nhà sản xuất, phát hành và phổ biến phim. Cùng đó, sự bùng nổ của các nền tảng số đã giúp âm nhạc “phổ cập hóa” rất nhanh, rất mạnh nhưng đồng thời cũng tạo ra một sân chơi khốc liệt, nơi nhiều nghệ sĩ phải trầy trật để lo bảo vệ tác quyền của mình. Một bài hát có thể bị dùng làm nhạc nền cho hàng nghìn video mà không xin phép. Một tác phẩm dễ dàng bị người ta đạo nhái, cover lại mà nghệ sĩ không hề được ghi nhận hay chia sẻ doanh thu...

Theo ghi nhận, tình trạng sao chép và làm giả nội dung trên mạng xã hội (MXH) ngày càng tinh vi với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI).

Các chuyên gia cho rằng, lỗ hổng trong bảo vệ bản quyền trên MXH tại Việt Nam xuất phát từ việc các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube không có văn phòng đại diện tại nước sở tại, khiến việc tiếp nhận và xử lý khiếu nại gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, công nghệ AI cho phép sao chép, cắt ghép, chỉnh sửa nội dung, dễ dàng qua mặt hệ thống rà soát bản quyền.

Mặc dù pháp luật Việt Nam bảo hộ quyền tác giả trên môi trường số nhưng việc áp dụng còn hạn chế, chưa triệt để, nhất là với nội dung bị biến tấu hoặc đăng trên nền tảng nước ngoài.

Những vụ việc được phát hiện, xử lý mới chỉ đáp ứng một phần rất nhỏ của thực tế, bởi chủ yếu chỉ rà soát theo kiểu tìm kiếm thủ công, còn thiếu các giải pháp công nghệ để rà quét, phát hiện, báo cáo vi phạm tự động. Muốn có công nghệ như vậy lại cần phải đầu tư lớn, mang tính hệ thống và đồng bộ. Do đó, cần sớm có hướng dẫn thực thi Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Trí tuệ nhân tạo…và hoàn thiện hệ thống hành lang pháp lý kèm theo. Cùng đó, để bảo vệ bản quyền tác phẩm của mình, các tổ chức, cá nhân cần nâng cao nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ, đăng ký bản quyền kịp thời cho tác phẩm. Qua đó, góp phần thúc đẩy thành quả sáng tạo và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.