Thị trường xăng dầu: Giải pháp nào cho dài hạn?

Từ áp lực năng lượng toàn cầu đến yêu cầu tái cấu trúc thị trường xăng dầu

Câu chuyện an ninh năng lượng đang ngày càng trở thành vấn đề được đặc biệt quan tâm ở nhiều quốc gia, khi những biến động địa chính trị vẫn như những con sóng ngầm khó đoán định. Ở trong nước, thị trường xăng dầu cũng “nóng” lên từng ngày. Nếu như trước đây, việc điều hành giá thường diễn ra theo chu kỳ cố định hàng tuần vào mỗi 15 giờ chiều thứ Năm, thì hơn một tuần trở lại đây, nhịp điều chỉnh đã dày hơn, (thường diễn  ra lúc 22h hàng ngày) phản ánh rõ sự biến động nhanh và mạnh của thị trường thế giới.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã kịp thời cho phép áp dụng cơ chế điều hành linh hoạt hơn. Việc điều chỉnh giá có thể được thực hiện sớm khi thị trường biến động mạnh, kết hợp với sử dụng Quỹ bình ổn để giảm bớt những khó khăn đối với người dân và doanh nghiệp (DN). Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là bước chuyển cần thiết để thích ứng với một thế giới đầy biến động.

Nhìn rộng hơn, với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, mỗi biến động của thị trường năng lượng toàn cầu đều có thể lan tỏa và tác động sâu rộng.

Trở lại hiện tại, dù thị trường đã dần ổn định, không còn cảnh xếp hàng mua xăng, nhưng thực tế Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung bên ngoài. Điều này vừa là thách thức, vừa là lời nhắc nhở về sự cần thiết phải tái cấu trúc thị trường xăng dầu theo hướng chủ động và bền vững hơn.

Phương án dự trữ xăng dầu được xem xét trên một số trụ cột chính. Thứ nhất là dự trữ quốc gia. Theo đó, cần tính toán mở rộng hệ thống kho dự trữ, đồng thời tăng cường nguồn lực cho dự trữ quốc gia, bao gồm cả việc huy động sự tham gia của các DN sản xuất và các DN đầu mối xăng dầu nhà nước.

Thứ hai là dự trữ thương mại. Hiện nay, theo quy định, các DN đầu mối phải duy trì mức dự trữ tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, trong khi các DN phân phối phải bảo đảm 5 ngày dự trữ. Trong thời gian tới, cùng với việc hoàn thiện các quy định mới trong nghị định về kinh doanh xăng dầu, cơ quan quản lý sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm bảo đảm các DN thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ dự trữ thương mại theo quy định.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cũng đang nghiên cứu thêm các phương án dự trữ khác, trong đó có việc chủ động nguồn cung trên thị trường quốc tế. Mục tiêu là bảo đảm nguồn dầu thô và nguyên liệu đầu vào cho hoạt động sản xuất xăng dầu trong nước khi xảy ra các biến động hoặc xung đột trên thị trường năng lượng thế giới.

PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, người từng nhiều lần trò chuyện với Đại Đoàn Kết về vấn đề xây dựng kho dự trữ xăng dầu đã tái khẳng định lại lần nữa, nếu có những kho dự trữ chiến lược quốc gia đủ lớn thì không những chúng ta có sự chủ động hơn trong quá trình ứng phó với những thay đổi trên thị trường thế giới, mà nó còn góp phần đảm bảo an toàn cho hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như đời sống nhân dân trong việc tiêu thụ xăng dầu một cách đảm bảo.

Đồng quan điểm, giới chuyên gia khẳng định, đi qua biến cố càng phải chủ động phòng thủ. Xăng dầu là mặt hàng rất quan trọng nên phải có lượng dự trữ chiến lược, càng mạnh càng tốt. Không có dự trữ để bình ổn được thị trường thì rất rủi ro. Muốn dự trữ thì cần phải xây dựng được các kho dự trữ, giống như muốn dự trữ gạo thì phải có kho dự trữ quốc gia. Cùng với đó, còn phải tính toán về vận hành, bảo quản, bảo vệ kho, hệ thống quản lý, xuất nhập… từ nguồn dự trữ đó.

Theo quan điểm của giới chuyên gia, tính trung bình mỗi năm Việt Nam tiêu thụ khoảng 21 triệu lít xăng dầu, một con số rất lớn, trong khi kinh tế Việt Nam ngày càng phát triển. Thời gian tới nhu cầu tiêu thụ xăng dầu của Việt Nam cũng tăng lên nên dự trữ xăng dầu quốc gia cũng bắt buộc phải nâng lên mức tương ứng. Do vậy, để tránh các biến động thất thường về giá, giảm thiểu các biến động về tình hình địa chính trị thế giới, thiên tai thì phải có nâng dự trữ xăng dầu.

Phát triển bền vững nhiên liệu sinh học

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, trong bối cảnh tình hình địa chính trị thế giới phức tạp, việc chủ động triển khai sớm Thông tư 50 - phối trộn xăng sinh học ngay từ bây giờ sẽ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và đa dạng nguồn cung nhiên liệu.

Theo ông Tân, để triển khai hiệu quả lộ trình, cần chuẩn bị kỹ về nguồn cung ethanol, hệ thống phối trộn, phân phối và cơ chế giám sát, đảm bảo minh bạch và đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật.

Bộ Công Thương sẽ tổ chức kiểm tra sơ bộ các DN cung ứng ngay trong tháng 3 để đánh giá công tác chuẩn bị, đồng thời sẵn sàng tháo gỡ các vướng mắc phát sinh nhằm đảm bảo đúng lộ trình đề ra.

Theo đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, hiện có 12/26 DN đầu mối xăng dầu có cơ sở pha chế, phối trộn xăng sinh học. Trong đó, 3 thương nhân được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp phép cơ sở pha chế, phối trộn xăng sinh học E10.

Hiện 9 DN đầu mối còn lại đang hoàn thiện thủ tục xin cấp giấy phép. Tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Hải Phòng, Petrolimex và PV Oil cũng đã triển khai bán thí điểm xăng E10. Theo báo cáo, đến nay chưa ghi nhận phản ánh về chất lượng xăng sinh học.

Trên thị trường hiện nay có nhiều loại xăng sinh học khác nhau, tùy thuộc vào tỷ lệ ethanol được pha trộn. Chẳng hạn, xăng E5 chứa khoảng 5% ethanol và 95% xăng khoáng, xăng E10 có 10% ethanol, xăng E85 có tới 85% ethanol. Tại Việt Nam, loại xăng sinh học phổ biến nhất hiện nay là E5 RON92, được triển khai rộng rãi trên toàn quốc từ năm 2018 nhằm thay thế xăng RON92 trước đây.

TS. Đặng Tất Thành, Chuyên viên chính Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho rằng, việc triển khai lộ trình xăng sinh học không chỉ góp phần giảm phát thải trong lĩnh vực giao thông mà còn thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nhiên liệu sinh học trong nước, tạo điều kiện để các nhà máy sản xuất ethanol từng bước khôi phục và mở rộng hoạt động, góp phần bảo đảm nguồn cung phục vụ nhu cầu phối trộn xăng sinh học.

Theo lộ trình được quy định, xăng sinh học E5 RON92 sẽ tiếp tục được sử dụng đến hết ngày 31/12/2030. Trong khi đó, từ ngày 1/6/2026, toàn bộ xăng không chì theo quy chuẩn kỹ thuật hiện hành sẽ được phối trộn ethanol để trở thành xăng sinh học E10 và sử dụng cho các phương tiện động cơ xăng trên phạm vi toàn quốc.

Quản trị năng lượng -  chiến lược phát triển doanh  nghiệp

TS Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội DN nhỏ và vừa Hà Nội chia sẻ: Xăng dầu là đầu vào chiến lược của nền kinh tế, tác động trực tiếp đến chi phí logistics, vận tải, sản xuất, nông nghiệp và dịch vụ. Chi phí logistics của Việt Nam hiện đang ở mức khá cao, chiếm 16-20% GDP. Do đó, khi giá xăng dầu thế giới biến động, DN trong nước lập tức chịu tác động dây chuyền.

Sự vào cuộc của Chính phủ và các Bộ ngành thông qua việc điều tiết nguồn cung, chính sách thuế phí và khuyến cáo tiết kiệm là rất kịp thời. Nó không chỉ ổn định tâm lý thị trường mà còn tạo điều kiện để DN chủ động điều chỉnh phương án sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, thay vì thụ động chờ đợi giá xăng dầu ổn định, DN cần coi đây là động lực để nâng cao năng lực cạnh tranh. Quản trị năng lượng không còn là yếu tố "khó kiểm soát" như tư duy cũ, mà bắt buộc phải trở thành một phần cốt lõi trong chiến lược phát triển bền vững của DN.

Tiết kiệm xăng dầu cần được hiểu đúng bản chất là sử dụng năng lượng một cách hiệu quả, thông minh và hợp lý, chứ không phải là cắt giảm cực đoan các hoạt động đi lại, giao thương hay tiêu dùng.  Việc lưu thông hàng hóa, dịch vụ, du lịch chính là "mạch máu" thúc đẩy sản xuất và tạo việc làm. Nếu hiểu tiết kiệm là "đóng cửa ở nhà", nền kinh tế sẽ chịu tác động tiêu cực.

“Theo tôi, tiết kiệm nhiên liệu phải gắn liền với 3 yếu tố: Tránh lãng phí trong vận hành; Ứng dụng công nghệ và quản trị; Đặt trong tư duy phát triển kinh tế xanh. Ví dụ, với DN vận tải, thay vì giảm số lượng chuyến xe khiến hàng hóa ách tắc, chúng ta ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa tuyến đường, gom hàng đủ tải. Khối lượng hàng vận chuyển vẫn tăng lên nhưng số chuyến xe chạy rỗng giảm đi. Đó mới là tiết kiệm đúng nghĩa: Nâng cao hiệu suất chứ không giảm quy mô hoạt động” – ông Mạc Quốc Anh nói.