Thiếu hụt nhân lực ngành công nghệ, điện tử

Thực trạng thiếu hụt lao động

Dẫn số liệu thống kê từ Bộ Công thương, giới chuyên gia kinh tế nhận định, dòng vốn FDI điện tử tăng mạnh đang mở rộng cơ hội cho Việt Nam, nhưng cũng khiến cuộc cạnh tranh lao động thêm gay gắt.

Theo ông Nguyễn Văn Đông, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, cộng đồng DN điện tử Việt Nam hiện có quy mô hơn 80.000 DN. Điện tử là một trong những ngành công nghiệp có quy mô xuất khẩu lớn nhất Việt Nam, đóng góp trên 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước, tạo việc làm cho khoảng 1,9 triệu lao động và giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Song phần giá trị gia tăng do doanh nghiệp Việt Nam tạo ra và nắm giữ vẫn còn hạn chế.

Chia sẻ về những nguyên nhân, khó khăn mà DN điện tử nội địa đang phải đối mặt, ông Trần Đức Tùng, Phó Tổng Giám đốc CTCP Công nghệ Thế hệ mới Hanel PT cho hay, tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng đang trở thành một trong những khó khăn lớn đối với DN ngành điện tử trong nước. Thời gian qua, cùng với các đại công trường xây dựng, các dự án FDI mới đang hút một lượng lớn lao động, đồng thời đẩy mặt bằng tiền lương lên cao. Khó khăn tuyển dụng, DN không chỉ phải trả lương cao hơn để tuyển được người mà còn phải tăng nhiều chi phí khác để giữ chân họ. Chi phí lương, chi phí tuyển dụng, thưởng tuyển dụng cao tăng chóng mặt, cạnh tranh nhân sự rất khốc liệt. Như tại Bắc Ninh, thưởng tuyển dụng lên tới 15 - 20 triệu/lao động cho một kỳ tuyển dụng chưa tới 6 tháng.

Theo ông Tùng, ngành điện tử nằm trong chuỗi cung ứng toàn cầu, kế hoạch sản xuất và dự báo đơn hàng (forecast) có thể thay đổi theo tháng, thậm chí theo tuần. Khi khách hàng bất ngờ yêu cầu tăng sản lượng, DN phải nhanh chóng huy động thêm nhân lực, tổ chức sản xuất và giao hàng đúng thời hạn. Do đó, ngay cả khi DN đã có lực lượng lao động cơ bản, những đợt tăng đơn hàng đột biến vẫn có thể khiến công suất thiếu hụt. Do vậy mà DN Việt Nam nếu không đáp ứng được thì đơn hàng có thể chuyển sang nhà máy khác.

Cơ chế linh hoạt cho người, doanh nghiệp

Nhận định của giới chuyên gia kinh tế cho thấy, FDI càng tăng, điểm nghẽn của khu vực nội địa càng rõ. Câu chuyện lao động và làm thêm chỉ là một phần trong những điểm nghẽn. Bên cạnh đó còn là bài toán năng suất, tự động hóa và khả năng đáp ứng những đơn hàng biến động nhanh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ thực trạng này, Trần Đức Tùng, Phó Tổng Giám đốc CTCP Công nghệ Thế hệ mới Hanel PT nêu đề xuất, nghiên cứu cơ chế phân bổ thời gian làm thêm linh hoạt hơn theo quý và theo năm, đặc biệt đối với DN điện tử, xuất khẩu và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo ông Tùng, tại các khu công nghiệp, một bộ phận người lao động cũng có nhu cầu làm thêm để nâng thu nhập. Khi tuyển dụng, một trong những câu hỏi phổ biến của người lao động là doanh nghiệp có làm thêm hay không và tổng thu nhập một tháng có thể đạt bao nhiêu. Trong giai đoạn chuyển tiếp, 4 nguyên tắc được ông Tùng nhấn mạnh là: tự nguyện, trả lương đầy đủ, nghỉ ngơi đầy đủ và bảo đảm an toàn, sức khỏe cho người lao động. Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Văn Hồi cho rằng, cần nghiên cứu điều chỉnh quy định giờ làm thêm để đáp ứng nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp, phù hợp thực tiễn sản xuất và xu thế tại các nước phát triển. Theo Thứ trưởng Hồi, có thể nới thời gian làm thêm khoảng 20 giờ/tuần, tương đương tối đa 960 giờ/năm.

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia kinh tế, trong ngắn hạn, một cơ chế sử dụng lao động linh hoạt hơn có thể giúp DN ứng phó với những mùa cao điểm và biến động đơn hàng. Nhưng về dài hạn, sức cạnh tranh phải đến từ năng suất, công nghệ và khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Hiện quy mô xuất khẩu hàng trăm tỷ USD cho thấy ngành điện tử đã trở thành một trong những nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Tuy nhiên, để giữ lại nhiều hơn giá trị từ dòng hàng này, bài toán tiếp theo là nâng năng lực của DN nội địa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tiến sâu hơn vào các công đoạn có hàm lượng công nghệ cao.

Về thực tế trên, ông Nguyễn Sinh Nhật Tân, Thứ trưởng Bộ Công Thương cho biết, Bộ này đề xuất ưu tiên hỗ trợ DN trong nước nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nền trong các lĩnh vực bán dẫn, vi mạch, vật liệu điện tử và tự động hóa; khuyến khích đầu tư R&D, sản xuất linh kiện, vật liệu điện tử trong nước.

Trong khi đó, chia sẻ dưới góc độ DN, ông Lê Song Hào, Tổng Giám đốc Công ty Điện tử SHDC cho rằng, Việt Nam là trung tâm xuất khẩu điện tử hàng đầu thế giới, nhưng các DN điện tử trong nước quá nhỏ bé và hiện DN nội địa bị “mặc kẹt” ở đơn hàng đầu tiên, vốn đầu tư thiết bị và vốn lưu động. Từ đó ông Hào đề xuất thành lập Quỹ phát triển Điện tử Việt Nam (hoặc tích hợp chung với Quỹ Bán dẫn thành 1), đổi mới căn bản cơ chế thế chấp và dòng tiền theo hướng mở kênh tín dụng ưu đãi trung - dài hạn cho phép thế chấp bằng chính hệ thống máy móc, dây chuyền công nghệ cao hình thành từ vốn vay.