Thời tiết cực đoan đẩy giá lương thực, thực phẩm tăng cao
Thời tiết cực đoan đang trở thành một trong những nguyên nhân chủ chốt làm gia tăng giá lương thực, thực phẩm trên toàn cầu. Từ hạn hán ở châu Á, lũ lụt tại Nam Mỹ đến các đợt nắng nóng kỷ lục ở nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp, nguồn cung ngày càng chịu nhiều sức ép trong khi nhu cầu tiêu dùng vẫn tiếp tục tăng.
Nguồn cung thu hẹp
Các tổ chức quốc tế đang đồng loạt cảnh báo về nguy cơ thời tiết cực đoan làm gián đoạn sản xuất nông nghiệp và đẩy giá lương thực tăng cao trên phạm vi toàn cầu. Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), hiện tượng El Niño đã hình thành trên khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương và có thể phát triển thành một trong những đợt mạnh nhất kể từ năm 1950. Cơ quan Khí tượng Australia cho biết khoảng một nửa các mô hình dự báo cho thấy El Niño năm nay có thể đạt cường độ thuộc nhóm cao nhất trong hơn 70 năm qua.
Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), xác suất El Niño xuất hiện hiện đã lên tới 99%, trong khi khả năng phát triển thành một đợt El Niño mạnh là 66%. ECB ước tính một đợt El Niño mạnh có thể khiến giá lương thực toàn cầu tăng tới 9% trong vòng hai năm. Trong khi đó, báo cáo của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và WMO cho thấy biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, với hơn một tỷ người bị đe dọa bởi nắng nóng. Năm 2025 nằm trong nhóm ba năm nóng nhất lịch sử, còn năm 2024 ghi nhận 91% diện tích đại dương thế giới trải qua ít nhất một đợt sóng nhiệt biển.
Ông Kaveh Zahedi – Giám đốc Văn phòng Biến đổi khí hậu của FAO cho rằng nắng nóng cực đoan đang làm đảo lộn hoạt động sản xuất nông nghiệp trên toàn cầu. Theo ông, năng suất nhiều cây trồng chủ lực bắt đầu giảm khi nhiệt độ vượt 30 độ C; cứ nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm 1 độ C, sản lượng ngô, gạo, đậu tương và lúa mì giảm khoảng 6%.
Tác động của thời tiết cực đoan đã hiện hữu tại nhiều quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn. Tại Morocco, sáu năm hạn hán liên tiếp cùng các đợt nắng nóng kỷ lục khiến sản lượng ngũ cốc giảm hơn 40%, sản lượng ôliu và cam quýt sụt giảm nghiêm trọng. Ở Ấn Độ, mùa mưa được dự báo yếu nhất trong 11 năm, buộc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) phải hạ dự báo tăng trưởng và nâng dự báo lạm phát. Trong khi đó, tại Brazil, thời tiết cực đoan cùng lãi suất cao và chi phí sản xuất gia tăng đang đẩy nhiều nông dân vào khó khăn tài chính, với nợ xấu nông nghiệp tăng hơn bốn lần trong hai năm lên 171,2 tỷ real (33 tỷ USD) và hơn 14.200 bất động sản nông nghiệp bị đưa ra đấu giá trong năm 2025.
Lo ngại về nguồn cung đã bắt đầu tác động đến thị trường lương thực toàn cầu. Theo FAO, chỉ số giá lương thực toàn cầu tháng 5 cao hơn 2,9% so với cùng kỳ năm trước và vẫn ở gần mức cao nhất kể từ đầu năm 2023; giá ngũ cốc tăng 2,6% và giá đường tăng 7,5%. Sau khi El Niño xuất hiện, giá đậu tương, ngô và lúa mì trên thị trường tương lai cũng đồng loạt tăng mạnh.
Tăng khả năng chống chịu
Theo khuyến nghị của FAO và WMO, ưu tiên hàng đầu hiện nay là đầu tư vào các hệ thống cảnh báo sớm và dự báo thời tiết. Khi được tiếp cận thông tin khí tượng chính xác, nông dân có thể chủ động điều chỉnh thời điểm gieo trồng, lựa chọn giống cây phù hợp và thay đổi kế hoạch thu hoạch nhằm giảm thiểu thiệt hại.
Nhiều quốc gia đã bắt đầu tăng cường khả năng chống chịu của ngành nông nghiệp trước các cú sốc thời tiết. Tại Ấn Độ, nơi đang đối mặt với mùa mưa yếu nhất trong 11 năm, hệ thống tưới tiêu đã được mở rộng đáng kể trong hơn một thập kỷ qua. Theo các chuyên gia kinh tế, khoảng 55% diện tích canh tác của nước này hiện được tưới tiêu chủ động, tăng từ mức 40% của giai đoạn 2010-2011. Bên cạnh đó, lượng nước dự trữ trong các hồ chứa hiện cao hơn khoảng 29% so với mức trung bình 10 năm, giúp giảm bớt tác động của những mùa mưa thiếu hụt.
Ở cấp độ doanh nghiệp, nhiều tập đoàn thực phẩm đa quốc gia đang chuyển từ ứng phó ngắn hạn sang xây dựng chuỗi cung ứng thích ứng với biến đổi khí hậu. Tập đoàn Nestlé vừa hoàn thành một dự án nghiên cứu kéo dài nhiều năm tại các vùng trồng cà phê ở Bờ Biển Ngà (Côte d'Ivoire), nơi nhiệt độ tăng cao và lượng mưa ngày càng thất thường đe dọa năng suất cây trồng. Kết quả cho thấy việc kết hợp sáu giống cà phê robusta có khả năng chống chịu tốt đã giúp tăng năng suất tới 86% và cải thiện đáng kể khả năng chịu hạn.
Tương tự, tập đoàn Unilever đang triển khai các mô hình nông nghiệp tái tạo tại 11 quốc gia đối với những chuỗi cung ứng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu như gạo, đậu tương, dầu cọ và chè. Theo doanh nghiệp này, các dự án thí điểm bước đầu đã giúp cải thiện độ ổn định của năng suất, nâng cao hiệu quả quản lý nước và giảm phát thải trong sản xuất nông nghiệp.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng nông nghiệp, bao gồm hệ thống tưới tiêu, hồ chứa nước, công trình kiểm soát lũ, bảo tồn đất canh tác và phát triển các giống cây trồng chịu hạn, chịu nhiệt. Đây được xem là những giải pháp quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro mất mùa trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng.
Tuy nhiên, các tổ chức quốc tế cho rằng những biện pháp thích ứng này chỉ giúp giảm bớt tác động trước mắt. Về lâu dài, giải pháp căn cơ vẫn là cắt giảm phát thải khí nhà kính và hạn chế tốc độ nóng lên của Trái đất. Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres gọi El Niño là một "lời cảnh báo khí hậu khẩn cấp" và nhấn mạnh rằng hiện tượng này sẽ "đổ thêm dầu vào ngọn lửa của một thế giới đang nóng lên".
Trong bối cảnh El Niño được dự báo tiếp tục mạnh lên, việc tăng cường khả năng chống chịu của ngành nông nghiệp và đẩy nhanh các nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu sẽ đóng vai trò quyết định trong việc bảo đảm an ninh lương thực cho hàng tỷ người trên thế giới.