“Tiếng nói mới” của văn học thiếu nhi đương đại

Khoảng trống được lấp dần

Ngày 7/5, tại Hà Nội, NXB Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (ĐHQG Hà Nội) tổ chức tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ”. Chương trình có sự tham gia của nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng; TS Nguyễn Thị Năm Hoàng - Phó Trưởng khoa Văn học; TS Trịnh Đặng Nguyên Hương - Viện Văn học, cùng nhiều tác giả trẻ từng đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất...

Chỉ vài năm trước, nhiều ý kiến từng bày tỏ lo ngại khi mảng sách văn chương dành cho thiếu nhi ở Việt Nam bị bỏ trống đáng kể. Số tác phẩm viết cho trẻ em không nhiều, đội ngũ sáng tác chuyên sâu mỏng, “thế hệ vàng” viết cho thiếu nhi đã vắng dần, trong khi thị trường sách thiếu nhi lại chứng kiến sự áp đảo của các tác phẩm dịch. Không ít người gọi đó là giai đoạn “khô hạn” của văn học thiếu nhi.

Chính vì vậy, mục tiêu của những người làm nghề hôm nay là đưa văn học thiếu nhi phát triển mạnh mẽ hơn.

Những năm gần đây, hàng loạt cuộc vận động sáng tác, giải thưởng và diễn đàn dành cho văn học thiếu nhi được tổ chức đã góp phần tạo nên một bầu không khí mới. Từ Cuộc vận động sáng tác đề tài thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam đến Giải thưởng Văn học Kim Đồng, Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn số lượng tác phẩm gửi dự thi tăng lên, độ tuổi người viết cũng trẻ hóa hơn.

Nhà văn Nguyễn Bình Phương - Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam từng nhận định các tác phẩm hiện nay đang cho thấy sự đa dạng về cách viết, sự pha trộn thể loại và cả sự khởi sắc của những dòng sách từng ít được chú ý như giả tưởng hay khoa học viễn tưởng.

Điều đáng chú ý là sự chuyển động ấy không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm mới, mà còn ở cách tiếp cận mới với thế giới tuổi thơ.

Tại cuộc tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương cho rằng, văn học thiếu nhi là “một địa chỉ kép nơi cả trẻ em và người lớn đều có thể tìm về”. Qua những tác phẩm kinh điển, có thể thấy đó là nơi chứa đựng “những giá trị văn hóa tinh thần, những gì tốt đẹp mà thế hệ trước gửi gắm cho thế hệ sau”.

Cách nhìn ấy cho thấy văn học thiếu nhi không đơn thuần là những câu chuyện dành cho trẻ em, mà còn là một dạng “di sản mềm”, nơi ký ức, văn hóa và căn tính được chuyển giao giữa các thế hệ. Nhưng để “di sản” ấy tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, nó cũng phải được kể lại bằng ngôn ngữ và cảm quan mới, gần với trẻ em đương đại hơn.

Khi người viết trẻ bước vào thế giới tuổi thơ

Một trong những vấn đề được nhắc nhiều tại tọa đàm là khoảng cách giữa văn học thiếu nhi và đời sống giải trí số hiện nay. Trẻ em đang lớn lên cùng video ngắn, trò chơi điện tử, mạng xã hội và vô số hình thức giải trí trực quan. Điều đó đặt ra thách thức không nhỏ với người viết.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, để văn học thiếu nhi phát triển bền vững, không chỉ cần các chính sách văn hóa mang tính vĩ mô và thiết thực nhằm thúc đẩy môi trường sáng tác, xuất bản, tiếp nhận tác phẩm, mà bản thân người viết cũng phải đổi mới mạnh mẽ cách kể chuyện, làm mới nội dung và hình thức thể hiện để “đánh thức” tình yêu đọc sách ở trẻ em hôm nay.

Bên cạnh nỗ lực của người viết và nhà xuất bản, gia đình, nhà trường và xã hội cũng cần đồng hành trong việc hình thành thói quen đọc, tạo điều kiện để trẻ em tìm đến văn học như một nhu cầu tự nhiên trong đời sống tinh thần.

Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng cho rằng cần có sự quan tâm cụ thể hơn để xây dựng môi trường sáng tác cho thiếu nhi. Trong khi đó, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương cho rằng thực trạng trẻ em ngày càng ít đọc sách không phải do thiếu tác phẩm hay, mà chủ yếu vì các em thiếu “khoảng trống” để đọc. “Lịch học dày đặc cùng với áp lực học tập khiến nhiều học sinh đã kiệt sức và không còn khoảng trống dành cho việc đọc” - TS Hương nói, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các tọa đàm và diễn đàn học thuật trong việc kết nối giới nghiên cứu, người viết và bạn đọc, từ đó tạo thêm động lực cho văn học thiếu nhi phát triển.

Tinh thần đối thoại ấy cũng là điều NXB Kim Đồng muốn hướng tới thông qua tọa đàm này và Giải thưởng Văn học Kim Đồng. Bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Phó Giám đốc, Tổng biên tập NXB Kim Đồng chia sẻ: “Văn học thiếu nhi luôn cần những tiếng nói mới, phù hợp với tâm tư, suy nghĩ, khát vọng của trẻ em hôm nay”.

Từ góc nhìn của người viết trẻ, văn học thiếu nhi không còn được nhìn như một “mảng phụ” của văn chương, mà là một lĩnh vực đòi hỏi sự quan sát và khả năng nhập vai vào đời sống trẻ thơ hôm nay.

Tác giả Giáp Thị Thùy Dương (đoạt giải Nhì Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất) cho biết chị đến với văn học thiếu nhi từ tình yêu dành cho thế giới tuổi thơ. Trong khi đó, tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy chia sẻ việc đọc sách và tích lũy trải nghiệm sống giúp chị có thêm chất liệu để viết cho thiếu nhi, dù bắt đầu sáng tác khá muộn.

Còn tác giả Cao Nguyệt Nguyên nhìn nhận các giải thưởng và cuộc vận động sáng tác đang tạo ra động lực đáng kể cho người viết: “Đây là dịp để chúng tôi viết một cách hăng hái và tập trung hơn, đồng thời là cơ hội để dồn toàn lực hoàn thành tác phẩm trong một khoảng thời gian nhất định. Sức ép đối với người viết khi đó vừa là áp lực, vừa là cơ hội và cũng chính là động lực để chúng tôi có thể viết tốt hơn”.

Điều đáng chú ý là cùng với sự chuyển động của văn học thiếu nhi, Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ hai (2025-2027) - hạn cuối nhận tác phẩm tham dự là 31/12/2026 - cũng mở rộng đối tượng độc giả sang cả thiếu niên và thanh niên, với hai hệ thống giải thưởng riêng cho tác phẩm viết cho thiếu nhi và tác phẩm viết cho người trẻ.

Sự mở rộng ấy phần nào phản ánh một thay đổi trong cách nhìn về văn học thiếu nhi hôm nay: không chỉ là những câu chuyện dành cho trẻ nhỏ, mà còn là không gian để người trẻ tìm thấy chính mình, tìm lại ký ức tuổi thơ và những giá trị văn hóa nền tảng trong đời sống hiện đại.