Trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành yếu tố có ảnh hưởng quyết định tới trật tự quốc tế trong thập niên tới

Chiều 9/6, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 đã diễn ra phiên thảo luận “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối với ASEAN”. TS. Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao và GS. Diêm Học Thông, Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc đã có những trao đổi nhằm làm rõ hơn về tương lai và cách thế giới có thể vận động trong 10-15 năm tới.

Giáo sư Diêm Học Thông là học giả danh tiếng, một trong những chuyên gia hàng đầu của Trung Quốc về quan hệ quốc tế, được Tạp chí Foreign Policy bình chọn là một trong 100 nhà tư tưởng toàn cầu có ảnh hưởng nhất. Ông Diêm Học Thông cho rằng, thế giới hiện nay không bước vào một “Chiến tranh Lạnh mới”, bởi cạnh tranh giữa các cường quốc không còn dựa trên ý thức hệ hay mô hình chính trị như trước đây, mà chuyển mạnh sang cạnh tranh công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Năm 2013, GS Diêm Học Thông xuất bản cuốn sách “Quán tính của lịch sử: Trung Quốc và thế giới trong 10 năm tới”, trong đó đưa ra nhiều dự báo về cục diện thế giới trong vòng 10-15 năm tiếp theo. Cho đến nay, độ chính xác trong các dự báo của GS Diêm Học Thông được đánh giá lên tới hơn 80%. Do đó, vị học giả danh tiếng trong toàn cầu dự báo, AI sẽ trở thành yếu tố có ảnh hưởng quyết định tới trật tự quốc tế trong thập niên tới. Công nghệ số đang tạo ra “không gian mạng”, khiến cạnh tranh giữa các nước lớn diễn ra đồng thời trong cả không gian địa lý truyền thống và không gian mạng, trong đó cạnh tranh trên không gian mạng ngày càng giữ vai trò trung tâm. Thế giới trong tương lai có thể hình thành “hai trung tâm tiêu chuẩn công nghệ số”, kéo theo hai thị trường công nghệ và hai hệ sinh thái AI khác nhau.

GS Diêm Học Thông nhận định, thách thức lớn nhất đối với trật tự quốc tế hiện nay là tình trạng “không có lãnh đạo toàn cầu”. Trong bối cảnh đó, vai trò duy trì ổn định sẽ ngày càng chuyển sang các cơ chế khu vực. ASEAN được đánh giá là ví dụ điển hình khi vẫn duy trì được hòa bình khu vực từ năm 1991 đến nay dù không có một quốc gia giữ vai trò lãnh đạo tuyệt đối.

Riêng đối với ASEAN, vị học giả danh tiếng này nhấn mạnh hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Thứ nhất là nâng cao uy tín chiến lược và năng lực quản trị của từng quốc gia thành viên nhằm củng cố lòng tin và tăng cường hợp tác nội khối. Thứ hai là duy trì quan hệ ổn định giữa Đông Nam Á và Đông Bắc Á để bảo đảm hòa bình lâu dài cho toàn bộ khu vực Đông Á.

Liên quan đến AI, GS Diêm Học Thông cho rằng, công nghệ này không chỉ làm thay đổi quan hệ giữa các quốc gia mà còn tác động sâu sắc tới cấu trúc xã hội, giáo dục và thị trường lao động. AI có thể thay thế nhiều công việc trong các nền kinh tế phụ thuộc vào lao động giá rẻ, đồng thời làm thay đổi mối quan hệ giữa giáo viên và sinh viên trong môi trường đại học. Trong tương lai, điều quan trọng không chỉ là làm chủ tri thức mà còn là làm chủ AI.

“Quan hệ giữa các nước ASEAN, cũng như quan hệ giữa ASEAN với Trung Quốc sẽ ngày càng được định hình bởi quan hệ công nghệ cao, trong khi an ninh mạng sẽ trở thành nền tảng của an ninh quốc gia”, ông Diêm Học Thông nói.

Trả lời câu hỏi về khả năng Trung Quốc và Mỹ duy trì “mối quan hệ mang tính xây dựng và ổn định chiến lược” trong không gian mạng? được TS. Nguyễn Hùng Sơn đưa ra, GS Diêm Học Thông nhìn nhận đây là vấn đề “cực kỳ quan trọng” đối với cả Trung Quốc và Mỹ, đặc biệt khi cạnh tranh công nghệ và AI ngày càng gay gắt. Theo đó, nguy cơ lớn nhất là AI bắt đầu được ứng dụng trong lĩnh vực quân sự, bao gồm cả hệ thống phân tích và ra quyết định liên quan vũ khí hạt nhân. Nếu AI trở thành bên đưa ra quyết định cuối cùng về việc có khai hỏa hay không, đó sẽ là điều rất nguy hiểm.

Theo ông Diêm Học Thông, Trung Quốc và Mỹ hiện đều nhận thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề và đã thành lập các nhóm công tác nhằm xác định những lĩnh vực cần duy trì hợp tác kinh tế cơ bản, cũng như những “lằn ranh” cần tránh để cạnh tranh không leo thang thành khủng hoảng. Chúng ta không thể tránh khỏi cạnh tranh giữa các cường quốc, nhưng cần có các rào chắn để kiểm soát cạnh tranh đó.

Trong khi đó trả lời về việc khả năng Mỹ và Trung Quốc có thể tránh được xung đột trong tương lai hay không?, GS Diêm Học Thông cho rằng, xung đột có thể được kiểm soát. Việc Bắc Kinh và Washington cùng chấp nhận khái niệm “ổn định chiến lược” cho thấy hai bên đều nhận thức được sự cần thiết phải quản lý cạnh tranh để tránh leo thang thành chiến tranh. Nếu hai cường quốc có thể cạnh tranh một cách hòa bình mà không dẫn tới chiến tranh đó đã là một kết quả may mắn cho tương lai.