Triển lãm “Minh họa trên báo”: Nơi hội ngộ của báo chí, văn chương và mỹ thuật

Những bức tranh bước ra từ trang báo

Diễn ra từ ngày 18 đến 23/6 tại trụ sở Báo Nhân Dân (71 Hàng Trống, Hà Nội), triển lãm “Minh họa trên báo” do Ban Chuyên đề Báo Nhân dân tổ chức, là hoạt động thú vị nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam.

Đây là một triển lãm khá đặc biệt. Những bức tranh minh họa được trưng bày ra đời từ các truyện ngắn, bài thơ, tùy bút, chuyên đề văn hóa được đăng trên các ấn phẩm của Báo Nhân Dân thời gian gần đây. Mỗi bức tranh đều mang trong mình một “tiểu sử” riêng gắn với đời sống báo chí.

Có thể gọi đây là những tác phẩm “hai trong một”: vừa thực hiện chức năng minh họa cho văn bản, vừa giữ được giá trị của một tác phẩm mỹ thuật độc lập. Khi rời khỏi mặt báo để bước vào không gian triển lãm, những bức tranh ấy vẫn có thể đứng riêng bằng ngôn ngữ tạo hình của mình.

Đó cũng là nét hấp dẫn riêng của tranh minh họa báo chí. Nếu văn bản được tạo nên từ ngôn từ, thì minh họa là kết quả của một quá trình đọc, suy ngẫm và đối thoại với văn bản ấy bằng hình, nét và màu.

Người họa sĩ không đơn thuần kể lại nội dung câu chuyện. Họ tìm kiếm những lớp nghĩa phía sau câu chữ, những cảm xúc, không khí, những khoảng trống mà tác giả để lại cho người đọc tự cảm nhận. Vì thế, minh họa trở thành một “nhân vật” song hành cùng văn bản, mở rộng thêm không gian tiếp nhận cho người thưởng thức. Chính ấn tượng thẩm mỹ mà tranh minh họa mang lại nhiều khi dẫn dụ người đọc đi sâu hơn vào thế giới của chữ và nghĩa.

Để tạo nên một bức tranh như vậy, người họa sĩ thường phải trải qua một hành trình không khác nhiều với người viết. Họ đọc, hình dung, suy ngẫm rồi lựa chọn một cách diễn đạt cô đọng nhất. Đôi khi, công việc ấy diễn ra trong điều kiện rất gấp gáp. Có những trường hợp họa sĩ chỉ có vài giờ đồng hồ để tiếp cận văn bản và hoàn thành tác phẩm trước khi báo lên khuôn.

Chính trong những giới hạn ấy, cá tính sáng tạo lại có cơ hội bộc lộ. Ranh giới giữa yêu cầu nghề nghiệp và tự do nghệ thuật trở thành động lực để nhiều họa sĩ tìm ra những ý tưởng bất ngờ. Có lẽ đó cũng là lý do tranh minh họa báo chí luôn mang một sức hấp dẫn riêng: phục vụ văn bản nhưng vẫn giữ được tiếng nói của người nghệ sĩ.

Triển lãm lần này cũng là dịp nhìn lại diện mạo phong phú của minh họa báo chí đương đại. Người xem có thể bắt gặp những tên tuổi thuộc nhiều thế hệ khác nhau, từ họa sĩ Lê Anh Vân - đại diện cho lớp nghệ sĩ trưởng thành trước thời kỳ Đổi mới - đến những gương mặt đã góp phần định hình mỹ thuật Việt Nam đương đại như Đào Hải Phong, Phạm An Hải, Đặng Tiến, Bùi Tiến Tuấn, Võ Lương Nhi, Nguyễn Nghĩa Cương, Vũ Đình Tuấn... Bên cạnh đó là các tác giả trẻ hơn như Trần Xuân Bình, Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Vân Chung...

Sự hiện diện của nhiều thế hệ họa sĩ trong cùng một không gian cho thấy một dòng chảy sáng tạo vẫn đang được nối tiếp trên mặt báo, dù không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận thấy trong đời sống báo chí hôm nay.

Nối dài một truyền thống đẹp của báo chí Việt Nam

“Minh họa trên báo” gợi nhắc một truyền thống từng rất quen thuộc trong đời sống báo chí và văn nghệ Việt Nam. Lật lại những trang báo văn nghệ từ thập niên 1970-1980, người đọc dễ dàng bắt gặp tranh minh họa của những tên tuổi lớn như Nguyễn Sáng, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái, Văn Cao, Văn Đa… Khi ấy, sự cộng tác giữa các tòa soạn và họa sĩ là một phần tự nhiên của đời sống báo chí. Và có những thời điểm, có họa sĩ đã duy trì cuộc sống bằng việc cộng tác vẽ minh họa cho báo chí.

Theo thời gian, sự thay đổi của truyền thông và thị trường xuất bản khiến số lượng báo, tạp chí còn duy trì thường xuyên các trang sáng tác văn học ngày càng ít đi. Cùng với đó, không gian dành cho tranh minh họa cũng thu hẹp hơn trước. Trong bối cảnh ấy, việc một số ấn phẩm của Báo Nhân Dân như ấn phẩm hằng tháng, cuối tuần, hoặc Thời Nay vẫn duy trì đều đặn sự cộng tác với giới họa sĩ trở nên đáng quý.

Chỉ tính từ đầu thế kỷ XXI đến nay, trên các ấn phẩm của báo đã hiện diện dấu ấn của nhiều gương mặt quan trọng của mỹ thuật đương đại Việt Nam như Thành Chương, Đặng Xuân Hòa, Lê Thiết Cương, Phạm Luận, Hoàng Phượng Vỹ, Hồng Việt Dũng, Đào Hải Phong, Đỗ Hoàng Tường...

Ở đây, tranh minh họa đã trở thành một thành tố của đời sống văn hóa trên mặt báo. Sự cộng tác bền bỉ giữa tòa soạn và các họa sĩ tạo nên một không gian gặp gỡ hiếm có giữa báo chí, văn chương và mỹ thuật. Trong triển lãm lần này, bên cạnh những tên tuổi đã định hình vị trí trong mỹ thuật đương đại như Phạm An Hải hay Bùi Tiến Tuấn, người xem còn gặp những gương mặt đang tiếp tục góp phần tạo nên diện mạo minh họa của các ấn phẩm báo chí hiện nay như Vũ Đình Tuấn, Nguyễn Vân Chung, Đoàn Đức Hùng, Võ Lương Nhi...

Suốt nhiều năm qua, họa sĩ Đào Hải Phong là một trong những cộng tác viên quen thuộc của Nhân Dân hằng tháng. Ông mang đến cho các trang báo một ngôn ngữ thị giác riêng biệt. Những bức tranh minh họa giàu chất thơ, với bảng màu đặc trưng của Đào Hải Phong, nhiều khi không mô tả trực tiếp truyện ngắn hay bài thơ được minh họa. Theo quan niệm của ông, minh họa trước hết phải “gợi”, để người xem tự mở rộng trí tưởng tượng của mình thay vì tiếp nhận một cách giải thích có sẵn.

“Minh họa là để người đọc tác phẩm văn học được xem thêm một tưởng tượng khác bằng ngôn ngữ mỹ thuật, đồng thời cũng làm cho tác phẩm ấy sinh động hơn. Minh họa không nhất thiết phải nhắc lại những gì mà tác phẩm văn hay thơ đã nêu ra”, họa sĩ Đào Hải Phong nêu quan điểm.

Không ít tranh minh họa của Đào Hải Phong sau khi xuất hiện trên mặt báo đã được sưu tập và treo như những tác phẩm hội họa độc lập. Là người yêu và văn chương, ông cũng thường tìm cảm hứng từ những câu thơ, câu văn đẹp để đặt tên tranh, tạo nên một nhịp cầu mềm mại giữa hội họa và công chúng. Ông tin rằng hội họa khi mang trong mình yếu tố thi ca sẽ trở nên lắng đọng và giàu cảm xúc hơn.

Triển lãm “Minh họa trên báo” vì thế còn là dịp nhìn lại một mối duyên bền bỉ giữa báo chí, văn chương và mỹ thuật. Trong hơn một thế kỷ phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam, những nét vẽ trên mặt báo đã âm thầm góp phần làm giàu đời sống tinh thần của công chúng, giữ cho mỗi trang báo không chỉ có thông tin mà còn có chiều sâu văn hóa và cảm xúc thẩm mỹ.