Từ ký ức tuổi thơ đến khát vọng công nghệ: Đề Ngữ văn 2026 không sính ngoại, không đánh đố

Trao đổi với phóng viên báo Đại đoàn kết, cô Vũ Hằng, giáo viên dạy Ngữ văn Trường THCS Văn Điển (Hà Nội) cho rằng đề thi không kiểm tra việc học sinh biết bao nhiêu về các nhân vật công nghệ nổi tiếng, mà hướng tới năng lực đọc hiểu, tư duy và khả năng trả lời câu hỏi: người trẻ Việt Nam cần làm gì để khẳng định vị trí của mình trong thế giới đang thay đổi từng ngày.

"Không cần biết Steve Jobs là ai, học sinh vẫn có thể làm tốt đề Văn" - cô Vũ Hằng nhận định.

Phóng viên: Thưa cô, sau khi đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026 được công bố, có khá nhiều ý kiến cho rằng đề khó và xuất hiện những vấn đề học sinh chưa từng được tiếp cận trong quá trình học. Cô nhìn nhận thế nào?

Cô Vũ Hằng: Tôi cho rằng nếu học sinh học tập nghiêm túc và được ôn luyện đúng định hướng thì những vấn đề xuất hiện trong đề không hề xa lạ. Nhiều người nhìn đề rồi đánh giá là khó hoặc cho rằng học sinh chưa từng được tiếp cận, nhưng thực tế các chủ đề này đã được thầy cô đề cập từ khá sớm.

Ngay trong chương trình học ở phổ thông (Chương trình giáo dục phổ thông 2018 - PV) đã có nhiều văn bản liên quan đến khoa học, công nghệ như Công nghệ AI của hiện tại và tương lai, Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu, Trí thông minh nhân tạo,... Từ cấp THCS, công nghệ đã là một trong những chủ đề quan trọng được học sinh tiếp cận. Lên THPT, đặc biệt ở lớp 12, các dạng bài nghị luận xã hội theo hướng giải pháp đòi hỏi học sinh phải mở rộng hiểu biết, liên hệ thực tiễn và vận dụng kiến thức vào đời sống.

Vì thế, xét theo yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đề thi năm nay là hoàn toàn phù hợp, không phải là một đề thi đánh đố hay vượt quá khả năng của học sinh thực học.

Có ý kiến cho rằng đề thi mang hơi hướng "sính ngoại" khi sử dụng hình ảnh những nhân vật công nghệ nổi tiếng thế giới. Quan điểm của cô về vấn đề này nhưu thế nào?

Tôi không đồng tình với cách nhìn đó. Nếu đọc kỹ sẽ thấy đề thi được xây dựng rất cân bằng. Một phần hướng tới tinh thần thời đại, những vấn đề của kỷ nguyên số và trách nhiệm của người trẻ trong bối cảnh mới. Phần còn lại là bài thơ gắn với ký ức, những giá trị gần gũi, bình dị và vẻ đẹp tâm hồn của người Việt.

Tôi nghĩ người ra đề có chủ ý tạo ra sự hài hòa giữa hai yếu tố: một bên là tinh thần hội nhập, một bên là cội nguồn văn hóa dân tộc. Chúng ta sống trong thời đại số nhưng không vì thế mà đánh mất những giá trị nền tảng của mình.

Ngay cả hình ảnh "Steve Jobs Việt Nam" hay những doanh nhân công nghệ nổi tiếng cũng không nên hiểu theo nghĩa sính ngoại. Đó là cách đặt vấn đề về khát vọng vươn lên, về việc người Việt Nam cần khẳng định vị trí của mình trên bản đồ công nghệ toàn cầu.

Nhiều thí sinh lo ngại rằng nếu không biết rõ Steve Jobs hay các nhân vật công nghệ được nhắc đến trong ngữ liệu thì sẽ khó làm bài. Điều đó có đúng không, thưa cô?

Theo tôi là không.

Đề thi đã tự cung cấp ngữ cảnh rất rõ. Khi nhắc đến Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk, ngữ liệu không yêu cầu học sinh phải biết họ sinh năm nào, sáng lập công ty gì hay trải qua những thăng trầm nào trong cuộc đời. Đề bài đã đặt các nhân vật này trong một định nghĩa chung: những người có các phát minh, sáng tạo công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới.

Vì vậy, trọng tâm của đề không nằm ở việc phân tích Steve Jobs là ai, mà nằm ở câu hỏi: "Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?".

Ở đây, "Steve Jobs" là một hình ảnh mang tính hoán dụ, đại diện cho những người trẻ có tinh thần tiên phong, dám sáng tạo, dám đổi mới và có khả năng tạo ra những giá trị có sức ảnh hưởng rộng lớn. Học sinh chỉ cần đọc hiểu ngữ liệu, xác định đúng vấn đề và triển khai suy nghĩ của mình, chứ không bắt buộc phải có kiến thức chuyên sâu về các nhân vật được nhắc đến.

Một số ý kiến cho rằng yêu cầu học sinh 18 tuổi đề xuất giải pháp để tạo ra những "Steve Jobs Việt Nam" là quá sức. Cô đánh giá thế nào?

Tôi cho rằng cách hiểu đó chưa thực sự phù hợp với định hướng của chương trình hiện nay.

Mục tiêu của môn Ngữ văn không phải yêu cầu học sinh giải quyết những bài toán lớn của đất nước hay trở thành chuyên gia công nghệ. Điều chương trình hướng tới là giúp các em biết suy nghĩ, biết bày tỏ quan điểm và biết đề xuất những hành động phù hợp với khả năng của mình.

Ngay từ cấp THCS, học sinh đã được rèn luyện theo hướng: hiểu vấn đề như thế nào, nghĩ gì về vấn đề đó và có thể làm gì trước vấn đề ấy. Lên THPT, yêu cầu này được nâng cao hơn.

Với chủ đề công nghệ cũng vậy. Học sinh hoàn toàn có thể bàn về việc làm chủ công nghệ để bảo vệ bản thân trước những nguy cơ trên môi trường số, sử dụng công nghệ hiệu quả trong học tập, chủ động sáng tạo, học hỏi và phát triển năng lực của mình. Đó đều là những giải pháp phù hợp với lứa tuổi và rất gần gũi với đời sống.

Theo cô, đề thi Ngữ văn hiện nay khác gì so với những năm trước?

Điểm khác biệt lớn nhất là chương trình mới không còn hướng học sinh tới việc học thuộc hay cảm thụ văn học đơn thuần.

Ngày nay, môn Ngữ văn chú trọng nhiều hơn đến năng lực đọc hiểu, tư duy, khả năng kết nối kiến thức với đời sống và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Vì thế, việc xuất hiện những văn bản nghị luận gắn với các vấn đề xã hội, công nghệ, môi trường hay trách nhiệm công dân là điều tất yếu.

Phần cảm thụ văn học vẫn rất quan trọng, nhưng không còn chiếm toàn bộ dung lượng như trước. Học sinh phải biết vận dụng kiến thức, biết suy luận và đưa ra quan điểm của mình trước những vấn đề đặt ra trong cuộc sống.

Theo cô, đâu là nguyên nhân khiến nhiều học sinh vẫn gặp khó khăn với dạng đề này?

Theo tôi, đề Ngữ văn hiện nay đòi hỏi cả người dạy và người học phải thay đổi để thích ứng với yêu cầu của chương trình mới.

Với giáo viên, việc dạy học không chỉ dừng lại ở từng văn bản hay từng đề bài cụ thể mà cần giúp học sinh xây dựng kiến thức nền theo các chủ đề lớn của đời sống, đồng thời trang bị phương pháp tiếp cận các dạng, kiểu bài khác nhau. Học sinh cần được định hướng cách đọc, cách tư duy và cách kết nối kiến thức với thực tiễn.

Với học sinh, điều quan trọng là học tập có phương pháp, tích lũy kiến thức nền và thường xuyên cập nhật những vấn đề của đời sống xã hội. Khi có vốn hiểu biết nhất định về các lĩnh vực như công nghệ, môi trường, văn hóa, gia đình hay trách nhiệm công dân, các em sẽ có cơ sở để nhìn nhận, phân tích và bày tỏ quan điểm trước những vấn đề được đặt ra trong đề thi.

Nghị luận xã hội vốn có phạm vi rất rộng nên việc chuẩn bị không nằm ở một vài chủ đề riêng lẻ mà ở quá trình bồi đắp kiến thức, năng lực tư duy và khả năng kết nối với đời sống. Khi có nền tảng đó, học sinh sẽ tự tin tiếp cận các dạng đề khác nhau.

Theo cô, thông điệp quan trọng nhất mà đề thi Ngữ văn năm nay muốn hướng tới là gì?

Tôi nghĩ đề thi thể hiện rất rõ tinh thần của chương trình giáo dục mới: không đánh giá học sinh ở việc viết dài hay nhớ nhiều kiến thức, mà đánh giá khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

Môn Ngữ văn hôm nay không chỉ dừng lại ở cảm xúc và cảm thụ, mà còn giúp học sinh biết nhìn nhận những vấn đề của cuộc sống, biết suy nghĩ, biết hành động và có trách nhiệm với cộng đồng. Đó mới là giá trị cốt lõi mà đề thi hướng tới.

Trân trọng cảm ơn cô!