Tuyên Quang: “Chợ tình Khâu Vai” đơm hoa từ đá núi

Xã Khâu Vai mới được hình thành từ việc sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của 3 xã cũ bao gồm: Cán Chu Phìn, Lũng Pù và Khâu Vai. Dân số hơn 23.000 người, gồm 17 thôn; gồm các dân tộc Mông, Nùng, Dao, Tày, Giáy... dân tộc Mông chiếm hơn 95%, có bản 100% dân số là người Mông.

Giữa trùng điệp núi đá phía cực Bắc của tỉnh Tuyên Quang, Khâu Vai từ lâu được biết đến như cái nôi của Chợ tình Khâu Vai, nét văn hóa đặc sắc bậc nhất của đồng bào các dân tộc vùng cao. Hôm nay, vùng đất ấy đang viết thêm một câu chuyện mới: câu chuyện về sự đổi thay từ chính những chủ trương thiết thực của Đảng, Nhà nước và khát vọng vươn lên của người dân.

Các Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) đã trở thành "đòn bẩy" quan trọng giúp Khâu Vai khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế sẵn có, từng bước chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển, tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống cho đồng bào các dân tộc thiểu số. Quan trọng hơn, quá trình ấy đã khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng quê hương.

Trong giai đoạn 2020-2025, xã Khâu Vai được đầu tư hơn 54,6 tỷ đồng từ các Chương trình MTQG, tỷ lệ giải ngân đến nay đạt 98,5%. Từ nguồn vốn này, địa phương đã xây dựng 17 nhà văn hóa, nâng cấp 18 công trình giáo dục, xây mới 3 trạm y tế, 2 công trình điện, 1 hồ treo, 1 công trình nước sinh hoạt, hơn 87km đường bê tông và hỗ trợ người dân phát triển sản xuất.

Một điểm nhấn quan trọng là công tác xóa nhà tạm, nhà dột nát. Từ các chương trình hỗ trợ và nguồn xã hội hóa, xã Khâu Vai đã xóa được 868 ngôi nhà tạm cho hộ nghèo, hộ khó khăn về nhà ở.

Năm 2026, nguồn vốn Chương trình MTQG tiếp tục được đầu tư với số tiền 12.731.287.744 đồng (trong đó, kế hoạch vốn chuyển tiếp năm 2025 sang năm 2026 là: 6.716,687.744 đồng, bổ sung kế hoạch vốn đầu tư phát triển nguồn ngân sách nhà nước thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2025 là: 6.014.600.000 đồng). Đây là nguồn lực đáng kể với một xã vùng cao còn vô vàn khó khăn.

Sáu tháng đầu năm 2026, mặc dù chịu nhiều tác động của thời tiết cực đoan và giá cả vật tư sản xuất tăng cao, Khâu Vai vẫn duy trì tốc độ phát triển tích cực. Tổng diện tích gieo trồng đạt gần 2.550 ha, bằng 84,5% kế hoạch năm. Nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò là nền tảng của kinh tế địa phương, từng bước chuyển sang hướng sản xuất hiệu quả, gắn với lợi thế tự nhiên của vùng cao.

Cùng với trồng trọt, chăn nuôi tiếp tục là điểm tựa sinh kế của nhiều hộ dân. Toàn xã hiện có hơn 16.600 con gia súc và gần 98.200 con gia cầm. Đáng chú ý, mô hình chăn nuôi lợn sinh sản, lợn đực giống tại thôn Lũng Lừ A đã mở ra hướng phát triển phù hợp với điều kiện thực tiễn, góp phần đa dạng hóa sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Trưởng thôn Sán Sì Lủng, người có uy tín dân tộc Mông tiêu biểu, ông Vừ Mí Hờ (46 tuổi) cho biết, nhờ nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước cùng các hộ liên quan đã chủ động hiến đất và đóng góp hơn 800 ngày công lao động, nhà văn hóa cộng đồng rộng 400m2 đã hoàn thành và đưa vào sử dụng, người dân vui lắm; nhiều tuyến đường được bê tông hóa, thuận tiện cho việc đi lại và giao thương hàng hóa, phát triển sản xuất.

Một điểm sáng khác là hiệu quả trong quản lý, khai thác các nguồn lực phát triển. Tổng thu ngân sách trên địa bàn đạt hơn 364 triệu đồng, bằng 72% kế hoạch năm. Hoạt động ổn định của các nhà máy thủy điện Nho Quế 2 và Nho Quế 3 tiếp tục đóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế địa phương, tạo thêm việc làm và nguồn thu ngân sách.

Nếu các Chương trình MTQG tạo nền tảng để phát triển kinh tế thì bản sắc văn hóa chính là lợi thế riêng để Khâu Vai tạo dựng động lực tăng trưởng bền vững. Xác định rõ điều đó, cấp ủy, chính quyền xã Khâu Vai đã lựa chọn hướng đi xuyên suốt là bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng của đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Nùng, Giáy..., trở thành chủ thể bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa. Chính cách làm này đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của Khâu Vai, đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, xã đón 53.480 lượt khách, đạt trên 75% kế hoạch năm. Thành công của Lễ hội Hoa Mộc Miên, Hoa Ban lần thứ nhất và Lễ hội Chợ tình Khâu Vai không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh địa phương mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển dịch vụ, tiêu thụ nông sản, sản phẩm truyền thống và tạo thêm việc làm cho người dân. Đây là minh chứng sinh động cho hiệu quả của việc gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế, đúng định hướng của các Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Chia sẻ với báo Đại đoàn kết, ông Vàng Mí Trạ - Chủ tịch ủy ban MTTQ xã cho biết: “Cùng với phát triển kinh tế, Khâu Vai luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác giảm nghèo và bảo đảm an sinh xã hội, gìn giữ bản sắc văn hóa. Quan điểm xuyên suốt của địa phương là mọi thành quả phát triển đều phải hướng đến nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, không để ai bị bỏ lại phía sau”.

Sáu tháng đầu năm, xã đã giải quyết việc làm cho 280 lao động; cấp phát trên 51 tấn gạo cứu trợ cho các hộ thiếu lương thực dịp Tết và thời kỳ giáp hạt. Đặc biệt, chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát tiếp tục được triển khai hiệu quả với 65 căn nhà được xây dựng từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, giúp nhiều hộ nghèo hiện thực hóa ước mơ an cư. Đồng thời, 5 dự án chăn nuôi bò vỗ béo với tổng kinh phí gần 3,9 tỷ đồng được phê duyệt, tạo thêm sinh kế để người dân từng bước thoát nghèo bằng chính sức lao động của mình.

Lĩnh vực giáo dục, y tế tiếp tục ghi nhận những kết quả tích cực khi tỷ lệ huy động trẻ 6 tuổi vào lớp 1 đạt 100%, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế vượt kế hoạch đề ra. Những con số ấy cho thấy sự chăm lo toàn diện của cấp ủy, chính quyền đối với con người là trung tâm và mục tiêu của mọi chính sách phát triển…

Khâu Vai hôm nay không chỉ gìn giữ một di sản văn hóa độc đáo bậc nhất của vùng cao mà còn đang minh chứng một hướng đi giàu tính bền vững. Khi người dân là chủ thể của phát triển, khi văn hóa trở thành nguồn lực và khi sức mạnh đại đoàn kết được khơi dậy, những vùng đá xám từng nhiều khó khăn, thiếu nước, thiếu màu xanh… nay sẽ có đủ nội lực để vươn lên, kiến tạo sinh kế; gìn giữ bản sắc văn hóa, tín ngưỡng và thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng vùng đồng bào dân tộc thiểu số ngày càng giàu đẹp, văn minh, bền vững.