Tuyên Quang: Khi bản sắc trở thành sinh kế, bản làng thành điểm đến

Khi nếp nhà cũ níu chân du khách

Dưới chân Cột cờ Lũng Cú, Lô Lô Chải từng là một bản làng nghèo nơi cực Bắc Tổ quốc. Trước đây, những ngôi nhà trình tường xuống cấp, khách đến rồi đi trong ngày, đời sống của người dân chủ yếu dựa vào nương ngô và chăn nuôi nhỏ lẻ. Một số hộ đã làm du lịch nhưng còn manh mún, thiếu dịch vụ, thiếu kỹ năng và chưa tạo được sản phẩm đủ sức níu chân du khách.

Nhưng hôm nay, nhịp sống nơi bản làng ấy đã khác. Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh rồi rời đi. Họ ở lại, cùng ăn, cùng ngủ, cùng trải nghiệm và nghe những câu chuyện về văn hóa, phong tục của đồng bào. Ngôi nhà trình tường hơn 100 năm tuổi của chị Lù Thị Vấn là một minh chứng. Từ một không gian sinh hoạt của nhiều thế hệ, ngôi nhà nay trở thành homestay và quán cà phê mang đậm dấu ấn bản địa. Du lịch đã giúp gia đình chị có thêm nguồn thu, cuộc sống ổn định hơn, con cái có điều kiện học hành đầy đủ hơn.

Đó chính là điều quan trọng nhất của du lịch cộng đồng, người dân không phải rời bỏ quê hương để tìm kế sinh nhai; chính quê hương, văn hóa và cuộc sống của họ trở thành nguồn lực tạo ra sinh kế.

Tại Tuyên Quang, hướng đi ấy đang được cụ thể hóa bằng những chính sách hỗ trợ thiết thực. Nghị quyết số 23/2026/NQ-HĐND của tỉnh về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030 quy định hỗ trợ 100 triệu đồng cho việc bảo tồn một mái nhà lợp ngói âm dương; 100 triệu đồng đối với homestay xây dựng mới và 40 triệu đồng đối với homestay sửa chữa; 70 triệu đồng cho một đội văn nghệ dân tộc tại khu, điểm du lịch. Cùng với đó là chính sách hỗ trợ kịp thời của các Chương trình mục tiêu quốc gia qua nhiều năm triển khai hiệu quả, thiết thực, đúng chủ thể, đúng đường hướng phát triển kinh tế - xã hội chung của tỉnh.

Giữ mái nhà, mở sinh kế

Nếu Lô Lô Chải cho thấy sức sống của những ngôi nhà trình tường thì Khâu Tràng, xã Hồng Thái, lại gây ấn tượng bởi những mái nhà ngói âm dương của người Dao Tiền. Xã Hồng Thái mới được hình thành từ 3 xã Đà Vị, Sơn Phú và Hồng Thái cũ, có diện tích tự nhiên hơn 222,5km², dân số trên 11 nghìn người với 26 thôn, bản. Địa phương nằm trọn trong Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang - Lâm Bình, là nơi sinh sống của người Dao, Tày, Mông, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng. Riêng thôn Khâu Tràng có 102 hộ dân, người Dao Tiền chiếm đa số. Trên 70% số hộ vẫn giữ được nếp nhà truyền thống lợp mái ngói âm dương.

Anh Nguyễn Văn Thìn, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Hồng Thái cho rằng, trang phục truyền thống các dân tộc vừa giữ gìn nét đẹp về chiều sâu văn hóa, vừa là kết tinh của cả một quá trình lao động tỉ mỉ và sáng tạo của người dân.

Giá trị ấy tiếp tục được cộng hưởng bởi những nghi lễ, lễ hội và dân ca được cộng đồng duy trì. Lễ nhảy lửa, Lễ cấp sắc, Lễ cúng Bàn Vương; hát Páo dung, hát giao duyên, múa chuông… không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống và trở thành những trải nghiệm văn hóa hấp dẫn du khách.

Lễ hội hoa lê vào tháng 3, với những vườn lê cổ và đường hoa lê dài nhất Việt Nam được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận năm 2023; Lễ hội mùa vàng Hồng Thái vào tháng 9-10 với các hoạt động thu hoạch lúa, văn hóa, thể thao… đang góp phần đưa Hồng Thái trở thành điểm đến có dấu ấn riêng.

Ở đây, bảo tồn và phát triển không phải hai con đường đối lập. Giữ mái nhà cổ chính là giữ không gian trải nghiệm; giữ trang phục, tiếng hát, nghi lễ chính là giữ sản phẩm du lịch; giữ cảnh quan chính là giữ nền tảng cho kinh tế xanh.

Đưa sản vật bản địa vào chuỗi du lịch

Du lịch cộng đồng sẽ khó tạo ra giá trị lớn nếu chỉ dừng ở việc đón khách ngủ qua đêm. Điểm quan trọng hơn là hình thành được chuỗi giá trị, để mỗi chuyến đi của du khách tạo ra nhiều dòng thu nhập cho người dân địa phương. Đó là lúc OCOP trở thành một mắt xích quan trọng.

Tại Na Hang, câu chuyện về chè Shan tuyết Hồng Thái của HTX Sơn Trà là một ví dụ. Ông Đặng Ngọc Phố, Giám đốc HTX Sơn Trà, đã đưa sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái (1 tôm 1 lá) đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp Quốc gia vào tháng 4/2026. HTX liên kết với hàng chục hộ đồng bào Dao Tiền trồng chè hữu cơ, đồng thời kết hợp cho khách tham quan những đồi chè cổ thụ.

Tại Lâm Bình, những mô hình như HTX Homestay 99 ngọn núi của anh Hỏa Văn Ba ở thôn Nà Tông, xã Thượng Lâm cho thấy một hướng đi khác: từ kinh doanh tự phát chuyển thành mô hình hợp tác xã, phát triển homestay đạt chuẩn OCOP 4 sao, gắn dịch vụ lưu trú với văn hóa người Tày.

Anh Chẩu Thanh Ngà, chủ Homestay Tài Ngào, cũng đang đại diện cho lớp người trẻ làm du lịch bằng tư duy mới, kết hợp lưu trú với đưa khách trải nghiệm lòng hồ và các danh thắng như thác Khuổi Nhi, cọc Vài Phạ. Trong khi đó, anh Triệu Văn Đội, chủ Homestay Triệu Cường, lại đặt trọng tâm vào sự sạch đẹp, kết nối du khách với ẩm thực rau rừng, bánh trứng kiến và nghề dệt thổ cẩm…

Những câu chuyện ấy cho thấy một sự thay đổi quan trọng trong tư duy, nhận thức của người dân: làm du lịch không có nghĩa là biến bản làng thành một sân khấu nhân tạo. Ngược lại, phải giữ được cái thật, cái riêng và cái sống động của cộng đồng.

Từ chỗ chỉ nhìn thấy đất đai, nương rẫy và những sản vật quen thuộc, người dân bắt đầu nhận ra mình đang sở hữu một nguồn tài nguyên đặc biệt: văn hóa bản địa, cảnh quan thiên nhiên, kiến trúc truyền thống, tri thức dân gian và những sản phẩm được tạo ra từ chính bàn tay mình. Đó là một “mỏ vàng” không cần khai thác bằng máy móc, không làm cạn kiệt tài nguyên. Nếu được tổ chức tốt, nó có thể tạo ra giá trị lâu dài mà vẫn bảo vệ được môi trường và bản sắc.

Từ mái nhà sàn đến homestay; từ vườn lê đến lễ hội; từ đồi chè cổ thụ đến sản phẩm OCOP; từ món ăn dân dã đến trải nghiệm văn hóa… tất cả có thể liên kết thành một chuỗi giá trị, trong đó người dân là chủ thể và cộng đồng là người hưởng lợi trực tiếp. Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế xanh, kinh tế sinh thái và kinh tế di sản.

“Bệ đỡ” từ các Chương trình mục tiêu Quốc gia

Đằng sau sự đổi thay của những nếp nhà, homestay, đồi chè, vườn lê hay những sản phẩm OCOP hôm nay không chỉ là sự năng động của người dân, mà còn có vai trò quan trọng của các Chương trình mục tiêu quốc gia đang được triển khai tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nguồn lực từ các chương trình, cùng với chính sách hỗ trợ của tỉnh, đang từng bước tạo thêm “điểm tựa” để người dân có điều kiện đầu tư hạ tầng, cải thiện nhà ở, phát triển sản xuất, xây dựng sản phẩm, bảo tồn văn hóa và hình thành các mô hình du lịch cộng đồng phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Không chỉ là hỗ trợ một hộ nghèo dựng lại căn nhà hay trao một con giống, mà là tạo ra một phương thức sinh kế để người dân tự tạo thu nhập, tự vươn lên và từng bước làm giàu. Tuyên Quang đang đứng trước một không gian di sản rộng lớn. Thách thức đặt ra là làm sao để những giá trị ấy không bị thương mại hóa đơn điệu, mà được phát triển có chiều sâu, có trách nhiệm và đem lại lợi ích thực chất cho cộng đồng.

Ông Ma Quang Hiếu, Phó Giám đốc Sở Dân Tộc và Tôn giáo Tuyên Quang chia sẻ: “Một bản làng chỉ thực sự trở thành điểm đến khi người dân vẫn sống bình yên trong chính ngôi nhà của mình, văn hóa vẫn được trao truyền qua các thế hệ và nguồn thu từ du lịch thực sự giúp đồng bào DTTS có cuộc sống ngày càng tốt hơn. Khi ấy, mỗi mái nhà không chỉ là nơi ở; mỗi nếp văn hóa không chỉ là ký ức, mỗi sản vật không chỉ là hàng hóa. Tất cả cùng trở thành nguồn lực để đồng bào vùng cao Tuyên Quang giữ bản sắc, giữ quê hương và mở cánh cửa đi tới một tương lai xanh, bền vững hơn”.