Vì sao “Nhà văn hiện đại” vẫn được tìm đọc sau hơn 80 năm?
Có những cuốn sách ra đời để đáp ứng nhu cầu của một thời điểm. Cũng có những cuốn sách vượt qua giới hạn của thời gian, trở thành điểm tựa cho nhiều thế hệ bạn đọc. Bộ sách "Nhà văn hiện đại" của nhà văn Vũ Ngọc Phan thuộc trường hợp thứ hai.
Nhân dịp Nhà xuất bản Kim Đồng vừa 2 tái bản trọn bộ "Nhà văn hiện đại" gồm 5 tập, độc giả hôm nay có thêm cơ hội tiếp cận một công trình phê bình văn học được xem là kinh điển của Việt Nam. Sau hơn 80 năm kể từ khi ra đời, bộ sách vẫn xuất hiện trong danh mục tham khảo của nhiều nhà nghiên cứu, giáo viên, sinh viên và người yêu văn học. Điều gì tạo nên sức sống ấy?
Trước hết là hoàn cảnh ra đời đặc biệt của bộ sách.
"Nhà văn hiện đại" được viết và xuất bản trong giai đoạn 1942-1945, khi nền văn học Việt Nam hiện đại đang vận động mạnh mẽ. Nhiều tác giả được Vũ Ngọc Phan khảo sát khi ấy vẫn đang sáng tác, nhiều thể loại văn học còn trong quá trình định hình.
Bởi vậy, những trang viết của ông mang giá trị của một ghi chép đương thời. Ông quan sát văn đàn từ bên trong đời sống văn học đang diễn ra, ghi nhận các hiện tượng văn chương khi chúng chưa được thời gian sàng lọc và định vị.
Ngày nay, khi đọc lại "Nhà văn hiện đại", người đọc được gặp những tên tuổi như Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Tô Hoài, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu hay Huy Cận trong chính bối cảnh họ đang góp phần làm nên diện mạo văn học mới. Đó là giá trị mà ít công trình nghiên cứu ra đời sau này có được.
Một lý do khác khiến bộ sách vẫn được tìm đọc nằm ở khối lượng tư liệu phong phú.
Bộ sách đề cập tới 79 tác giả cùng hàng trăm tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau: tiểu thuyết, thơ, phóng sự, ký sự, kịch, phê bình, biên khảo... Qua từng chân dung văn học, người đọc có thể hình dung tương đối đầy đủ diện mạo nền văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Đối với giới nghiên cứu, đây là nguồn tư liệu quan trọng. Với độc giả phổ thông, bộ sách giống như một cánh cửa mở vào đời sống văn chương cách nay hơn một thế kỷ.
Điều khiến "Nhà văn hiện đại" được đánh giá cao còn nằm ở phương pháp phê bình.
Là người cùng thời với phần lớn các tác giả được khảo sát, Nhà văn Vũ Ngọc Phan vẫn giữ được thái độ khách quan của một nhà nghiên cứu. Ông quan tâm tới văn bản, phong cách, bút pháp, tư tưởng nghệ thuật và vị trí của từng cây bút trong dòng chảy văn học. Mỗi nhà văn được đặt trong một bối cảnh cụ thể để nhìn nhận những đóng góp cũng như giới hạn của họ.
Nhiều nhận định trong bộ sách đến nay vẫn được tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy. Sau hơn tám thập kỷ, một số đánh giá có thể được nhìn nhận lại dưới ánh sáng của những tư liệu mới, nhưng giá trị gợi mở học thuật của công trình vẫn còn nguyên.
Trong thời đại mà việc tiếp nhận thông tin ngày càng nhanh, những công trình nghiên cứu được xây dựng công phu và có hệ thống vẫn giữ vai trò riêng. "Nhà văn hiện đại" không chỉ lưu giữ diện mạo của một giai đoạn văn học quan trọng mà còn giúp người đọc hiểu rõ hơn hành trình hình thành của nền văn học hiện đại Việt Nam. Có lẽ đó là lý do bộ sách vẫn tiếp tục được tìm đọc sau hơn 80 năm.