Xây dựng hệ giá trị con người mới
TPHCM đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh ấy, việc xây dựng Hệ giá trị con người không chỉ xác định vài phẩm chất để tuyên truyền, mà hướng đến xây dựng một nền tảng tinh thần kết nối quá khứ với hiện tại, truyền thống với hiện đại, bản sắc địa phương với chuẩn mực quốc gia. 12 giá trị được TPHCM đề xuất mới đây đã xác định chuẩn mực sống trong gia đình, trường học, công sở và không gian mạng.
Dự thảo hệ giá trị con người TPHCM trong kỷ nguyên mới đã cô đọng 12 giá trị thành bốn nhóm: Yêu nước - Đoàn kết - Nghĩa tình; Trung thực - Trách nhiệm - Kỷ cương; Năng động - Sáng tạo - Văn minh; Tự cường - Tiên phong - Hội nhập. Cách sắp xếp này dễ nhớ, dễ truyền thông; đồng thời cho thấy, con người thành phố vừa mang giá trị bản sắc chung của người Việt, vừa có phẩm chất phù hợp với đô thị lớn, năng động và hội nhập.
Nội dung dự thảo đã đặt thẳng vào vấn đề: Điều gì làm nên một người TPHCM, nếu phần lớn các giá trị đều có thể tìm thấy trong hệ giá trị chung của quốc gia. Theo nhiều chuyên gia, các giá trị đề xuất vẫn chỉ thể hiện tính chung của quốc gia và chưa rõ tính đặc thù địa phương Nam bộ. Trong khi đó, các đặc điểm nghĩa tình, cởi mở, bao dung, sẻ chia mới là những dấu ấn khiến người ta dễ nhận ra con người TPHCM. Các ý kiến góp ý cho dự thảo chỉ ra, một hệ giá trị muốn sống được phải có “chân dung” của chính nơi nó được sinh ra. TPHCM còn được nhận diện bởi tinh thần dám nghĩ, dám làm, khả năng thích ứng, sự cởi mở với cái mới và đặc biệt là nghĩa tình. Những phẩm chất ấy cần tiếp tục được làm giàu trong điều kiện mới.
Giữ bản sắc không đồng nghĩa với hoài niệm. Các chuyên gia, nhà nghiên cứu nhấn mạnh, thuần phong mỹ tục phải được nhìn như nền tảng để chọn lọc, kế thừa và phát triển. Một người trẻ có thể hội nhập quốc tế mà không đánh mất tiếng Việt, sử dụng mạng xã hội nhưng vẫn giữ trách nhiệm với lời nói, thông tin và cộng đồng. Một đô thị hiện đại còn được đo bằng cách cư dân đối xử với nhau. Vì vậy, thử thách lớn nhất của hệ giá trị không nằm ở việc chọn đủ 12 từ đẹp đẽ; mà ở khả năng biến những từ ấy thành hành vi. “Trung thực”, “trách nhiệm”, “kỷ cương” phải hiện diện trong cách làm việc và tuân thủ pháp luật. “Năng động”, “sáng tạo”, “tiên phong” phải được thể hiện bằng tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. “Văn minh” phải bắt đầu từ những việc rất nhỏ: giao tiếp nơi công cộng, tôn trọng người khác, giữ gìn môi trường, ứng xử có chừng mực trên mạng.
Muốn hình thành hệ giá trị con người TPHCM, không thể bắt đầu bằng khẩu hiệu. Gia đình là tế bào của xã hội, và là cái nôi của nhân cách, dẫn vào giáo dục, văn hóa, văn học nghệ thuật và môi trường xã hội như những không gian nuôi dưỡng giá trị con người. Nếu gia đình không truyền được hiếu đạo, nhà trường không hình thành được trách nhiệm, xã hội không khuyến khích sự tử tế, còn không gian mạng dung dưỡng phát ngôn thiếu chuẩn mực, thì mọi bộ giá trị dù công phu đến mấy cũng khó đi vào đời sống.
Hiện nay, không gian mạng xã hội đang trở thành “địa chỉ” mới của văn hóa TPHCM. Nghĩa tình, cởi mở, văn minh không thể chỉ hiện diện ngoài đời, mà phải được thể hiện trong từng bình luận, lượt chia sẻ và cách mỗi người phản ứng trước một thông tin chưa được kiểm chứng. Xây dựng chuẩn mực công dân số vì thế là một phần của xây dựng con người thành phố trong thời đại mới.
Một hệ giá trị con người cốt lõi không nên là văn bản hành chính xơ cứng. Nó phải được xã hội nhận ra như điều vốn thuộc về mình, được gia đình truyền lại, nhà trường vun đắp, nghệ thuật kể lại và chính mỗi công dân thực hành. Điều TPHCM cần không phải thêm một bộ khẩu hiệu, mà cần biến giá trị thành hành động, để bản sắc con người thành phố không nằm trên giấy.