Xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số

“Đời sống thứ hai” của xã hội hiện đại

Trong bối cảnh không gian mạng ngày càng gắn chặt với đời sống xã hội, việc xây dựng chuẩn mực ứng xử trên môi trường số đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Theo bộ báo cáo nền tảng DataReportal, đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng internet, tương đương hơn 84% dân số. Số lượng tài khoản mạng xã hội đạt khoảng 79 triệu, tương đương gần 78% dân số, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có tỷ lệ sử dụng mạng xã hội cao hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và các nền tảng mạng xã hội, không gian số đang trở thành một phần không thể tách rời của đời sống con người. Nếu trước đây mạng internet chủ yếu phục vụ nhu cầu tra cứu thông tin hay giải trí, thì hiện nay mạng xã hội đã trở thành môi trường giao tiếp, học tập, làm việc và thể hiện quan điểm cá nhân của hàng triệu người.

Đặc biệt với giới trẻ, mạng xã hội gần như là một “đời sống thứ hai”. Tại đây, họ kết nối bạn bè, cập nhật thông tin, bày tỏ cảm xúc, chia sẻ quan điểm và xây dựng hình ảnh cá nhân. Không gian mạng vì thế không chỉ là nơi truyền tải thông tin mà còn là môi trường hình thành và phản ánh những giá trị văn hóa trong xã hội.

Ở góc độ tích cực, mạng xã hội mở ra cơ hội lớn để lan tỏa tri thức và sáng tạo. Nhiều chiến dịch truyền thông vì cộng đồng, nhiều sáng kiến giáo dục, bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường đã được khởi xướng và lan tỏa mạnh mẽ từ không gian mạng. Không ít người trẻ đã tận dụng nền tảng số để chia sẻ kiến thức lịch sử, quảng bá văn hóa truyền thống hay giới thiệu những giá trị tốt đẹp của đất nước đến công chúng. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, môi trường mạng cũng đang bộc lộ nhiều biểu hiện đáng lo ngại.

Nhìn nhận về thực trạng này, TS Đặng Vũ Cảnh Linh - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, thực trạng hiện nay cho thấy môi trường thông tin đang tồn tại song song cả mặt tích cực lẫn tiêu cực. Ở góc độ tích cực, đây là một không gian rộng mở cho việc chia sẻ tri thức, thông tin. Đặc biệt, mỗi cá nhân có cơ hội bày tỏ quan điểm riêng, tham gia vào các thảo luận đa chiều, cũng như tiếp cận nhiều loại hình giải trí, thư giãn và tăng cường kết nối cộng đồng. Đây là những ưu điểm rất rõ nét của môi trường này.

“Bên cạnh đó, những mặt hạn chế vẫn hiện hữu. Tình trạng tin giả, tin xấu độc còn lan tràn; không ít thông tin sai lệch xuất hiện, kéo theo những phát ngôn thiếu chuẩn mực, thậm chí vi phạm pháp luật và các giá trị văn hóa. Ngoài ra, còn có hiện tượng thông tin bị dẫn dắt, thao túng, gây tác động đến dư luận theo hướng thiếu tích cực, lan truyền những nội dung không mang lại giá trị thiết thực cho đời sống, cùng với đó là các hành vi lệch chuẩn đáng lo ngại” - ông Linh nói.

Hình thành thói quen ứng xử văn minh trên không gian mạng

Trong bối cảnh đó, việc Bộ VHTTDL ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số được xem là bước đi cần thiết nhằm định hướng hành vi của người dùng internet.

Bộ Quy tắc đưa ra những nguyên tắc cơ bản về cách ứng xử phù hợp trong không gian mạng, khuyến khích người dùng tôn trọng pháp luật, tôn trọng chuẩn mực văn hóa, ứng xử có trách nhiệm khi chia sẻ thông tin và giao tiếp trực tuyến. Đồng thời, bộ quy tắc cũng nhấn mạnh việc lan tỏa những nội dung tích cực, góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh.

TS Đặng Vũ Cảnh Linh nhận định, việc ban hành Bộ Quy tắc là một bước đi quan trọng, không chỉ cần thiết, mà còn gửi gắm kỳ vọng xây dựng một “khung chuẩn mực” cho ứng xử trên không gian mạng, phù hợp với yêu cầu của thời đại. Qua đó gửi đi thông điệp rõ ràng về trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc xây dựng một không gian mạng văn minh, lành mạnh, nhân văn.

Ông Linh cho rằng, Để Bộ Quy tắc thực sự phát huy hiệu quả, rất cần những giải pháp phù hợp. Với Bộ Quy tắc này trước hết cần đẩy mạnh công tác truyền thông, trong đó nêu những thông điệp cơ bản, dễ nhớ, dễ hiểu, hiện đại để tiếp cận được với giới trẻ là lực lượng chính tham gia mạng xã hội. Bên cạnh đó cần có thêm những bộ tài liệu để nâng cao kiến thức, kỹ năng và ý thức cho người dùng.

Còn theo TS Nguyễn Tuấn Anh - Viện Nghiên cứu Thanh niên (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam) nhận định, việc Bộ VHTTDL, ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ ở góc độ quản lý nhà nước mà còn ở góc độ định hướng giá trị xã hội trong bối cảnh đời sống đang chuyển mạnh lên không gian số. Đối với giới trẻ, ý nghĩa của Bộ Quy tắc càng đặc biệt rõ nét. Song, để Bộ Quy tắc thực sự đi vào đời sống, điều quan trọng nhất là phải biến các nguyên tắc trong văn bản thành hành vi thường ngày của xã hội. Muốn làm được điều đó thì không thể chỉ trông chờ vào một phía, mà cần có sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, nhà trường, các nền tảng số, người có ảnh hưởng và chính mỗi người sử dụng mạng xã hội.

Về phía cơ quan quản lý, một mặt, cần đẩy mạnh tuyên truyền để Bộ Quy tắc không chỉ tồn tại dưới dạng văn bản hành chính, mà trở thành những thông điệp gần gũi, dễ hiểu, dễ nhớ và dễ thực hiện đối với người dân, nhất là với giới trẻ. Mặt khác, việc triển khai Bộ Quy tắc cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống pháp luật hiện hành.

“Mỗi bạn trẻ cần tự xây dựng cho mình thói quen kiểm chứng các thông tin trước khi đăng tải hoặc chia sẻ, không xúc phạm người khác khi bất đồng quan điểm, không tiếp tay cho tin giả, không cổ vũ các nội dung lệch chuẩn…; cần phải ý thức rằng đó cũng là cuộc sống của mình và pháp luật cũng sẽ quy định, điều chỉnh nghiêm khắc những gì được biểu hiện ở đó”- TS Nguyễn Tuấn Anh lưu ý.