Xu hướng toàn cầu về kiểm soát thuốc lá: Mở rộng đối tượng được bảo vệ ngoài giới trẻ

Thảo luận chính sách quốc tế đang dần mở rộng sang việc xử lý một thực tế song song: vẫn còn một tỷ lệ lớn người trưởng thành tiếp tục hút thuốc lá điếu và chưa từ bỏ được thói quen này.

Dữ liệu thực tiễn về nguy cơ thuốc lá mới tiếp cận giới trẻ

Trong nhiều năm, sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới thường đi kèm với lo ngại về nguy cơ gia tăng sử dụng trong thanh thiếu niên. Tuy nhiên, dữ liệu từ một số quốc gia đi trước cho thấy thực tế đang diễn biến khác với nhiều lo ngại ban đầu.

Tại Hoa Kỳ, Khảo sát Thuốc lá Thanh thiếu niên Quốc gia (NYTS) năm 2025 cho thấy tỷ lệ sử dụng các sản phẩm thuốc lá và nicotine trong học sinh tiếp tục giảm, với mức sử dụng chung xuống khoảng 7,5%, thấp nhất kể từ khi khảo sát được thực hiện hàng năm từ năm 2011. Đồng thời, tỷ lệ hút thuốc lá điếu truyền thống chỉ ở mức 1,4% và tỷ lệ sử dụng thuốc lá nung nóng (TLNN) luôn duy trì ở mức thấp (khoảng 0,7%).

Trước đó, dữ liệu năm 2024 cũng ghi nhận tổng số học sinh sử dụng thuốc lá giảm xuống còn 2,25 triệu, mức thấp nhất trong 25 năm.

Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá mới, trong đó có TLNN đã được cho phép lưu hành tại Hoa Kỳ, đi kèm với hệ thống kiểm soát chặt chẽ. Cụ thể, Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) áp dụng cơ chế thẩm định trước khi lưu hành (PMTA), kiểm soát quảng cáo và tăng cường thực thi đối với các sản phẩm không được cấp phép.

Tại Vương quốc Anh, khảo sát năm 2024 cho thấy tỷ lệ thanh thiếu niên 11–17 tuổi sử dụng thuốc lá điện tử (TLĐT) ở mức khoảng 7,2% và nhìn chung đã ổn định sau giai đoạn tăng trước đó, trong khi việc thử TLĐT cũng giảm từ 20% xuống còn 18%. Đồng thời, tỷ lệ hút thuốc lá điếu tiếp tục duy trì xu hướng giảm dài hạn trong giới trẻ.

Tại New Zealand, dữ liệu năm 2024–2025 cho thấy tỷ lệ hút thuốc hàng ngày ở nhóm thanh niên 15–24 tuổi chỉ còn khoảng 3,2%, giảm mạnh trong hơn một thập kỷ; tổng thể số người hút thuốc đã gần như giảm một nửa so với giai đoạn 2011–2012.

Tại Canada, dữ liệu gần đây cho thấy tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng TLĐT trong 30 ngày qua đã giảm xuống khoảng 7,2%, gần bằng một nửa so với mức đỉnh ghi nhận vào năm 2019. Cùng với đó, xu hướng giảm sử dụng thuốc lá điếu trong giới trẻ vẫn tiếp tục duy trì trong dài hạn.

Tại Việt Nam, theo bà Angela Pratt - Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, tỉ lệ sinh viên hút TLĐT trong 1 năm qua đã giảm một nửa. Tỉ lệ thanh, thiếu niên từ 13 đến 17 tuổi hút TLĐT đã giảm từ 8% năm còn 1%, tính đến thời điểm năm 2025.

Tuy nhiên, cơ quan chức năng cảnh báo tình trạng TLĐT lậu lách luật, giả mạo danh nghĩa "khói thơm" để tiếp cận giới trẻ thông qua các kênh thương mại điện tử phi chính thức. Thực tế này đòi hỏi một hành lang quản lý có mục tiêu và chế tài mạnh mẽ hơn đối với thị trường ngầm.

Trọng tâm chính sách đang hướng tới người chưa thể cai thuốc

Khi nhiều quốc gia đã thiết lập được các biện pháp bảo vệ thanh thiếu niên, thảo luận chính sách đang mở rộng sang một vấn đề song song: tìm kiếm giải pháp cho đại bộ phận những người hút thuốc chưa thể cai. Trong bối cảnh đó, một số quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Thụy Điển và Nhật Bản đang chứng minh tính hiệu quả của công cụ giảm thiểu rủi ro trong chính sách kiểm soát thuốc lá quốc gia.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người hút thuốc trưởng thành vẫn chiếm phần lớn trong bức tranh thuốc lá toàn cầu, với khoảng 1,2 tỷ người sử dụng thuốc lá năm 2024. Trong khi đó, tỷ lệ cai thuốc hoàn toàn còn hạn chế: dữ liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cho thấy dù khoảng 67,7% người hút thuốc mong muốn bỏ thuốc và hơn 50% cố gắng cai mỗi năm, chỉ khoảng 8,8% có thể cai thành công trong một năm. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận việc cai thuốc thường cần nhiều lần thử và nguy cơ tái hút vẫn tồn tại trong dài hạn.

TS. Tom Price, cựu Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ, cho rằng cuộc tranh luận về thuốc lá trong nhiều năm qua thường tập trung vào việc ngăn chặn người mới sử dụng, trong khi chưa dành đủ sự quan tâm cho những người trưởng thành vẫn tiếp tục hút thuốc. Theo ông, chính sách y tế công cộng cần nhìn nhận rõ sự khác biệt về mức độ rủi ro giữa các sản phẩm và cân nhắc những giải pháp có khả năng giúp giảm phơi nhiễm với các chất độc hại phát sinh từ quá trình đốt cháy thuốc lá.

Ông Cliff Douglas, nguyên Phó Chủ tịch phụ trách mảng kiểm soát thuốc lá của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ, cho rằng các cuộc tranh luận hiện nay thường bị đặt vào một lối tư duy: việc bảo vệ thanh thiếu niên không thể song hành cùng việc bảo đảm quyền lợi giảm tác hại của người trưởng thành. Ông khẳng định một khuôn khổ pháp lý hiệu quả phải đạt được cả hai mục tiêu trên.

Theo Trung tâm Nghiên cứu và Điều trị Ung thư Toàn diện Lombardi thuộc Đại học Georgetown (Mỹ) dự báo, lộ trình chuyển đổi từ thuốc lá điếu đốt cháy sang các sản phẩm không khói được kỳ vọng sẽ cứu sống 1,1 - 6,6 triệu người khỏi nguy cơ tử vong liên quan đến các bệnh do khói thuốc gây ra.

Nghiên cứu mới của tổ chức We Are Innovation tại 5 quốc gia (Mỹ, Anh, Canada, Pháp và Nhật Bản) cho thấy, sức khỏe và chất lượng sống của người hút trưởng thành được cải thiện đáng kể sau khi chuyển đổi sang sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng giảm tác hại không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý. Ngược lại, các giải pháp giảm tác hại chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một khuôn khổ quản lý chặt chẽ, đi kèm các biện pháp bảo vệ thanh thiếu niên và cơ chế giám sát thị trường hiệu quả và thực thi có mục tiêu (như Kiểm soát độ tuổi chặt chẽ, Quy định bán hàng rõ ràng, chế tài các điểm vi phạm cụ thể). Nếu nhu cầu vẫn tồn tại nhưng sản phẩm nằm ngoài phạm vi quản lý do áp dụng biện pháp cực đoan như hạn chế quá mức hoặc cấm hoàn toàn, hoạt động mua bán có xu hướng chuyển sang kênh phi chính thức, làm giảm khả năng kiểm soát chất lượng và độ tuổi tiếp cận.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mô hình quản lý hiện đại đang chuyển dịch sang cơ chế hai trụ cột: Vừa xây dựng bộ lọc bảo vệ nghiêm ngặt cho giới trẻ, vừa kiến tạo giải pháp khoa học cho nhóm người trưởng thành chưa thể cai thuốc.