Ai giám sát di sản?

Chậm trễ trong phân cấp quản lý

Trao đổi với PV báo Đại Đoàn Kết xung quanh vụ việc xâm phạm di tích Yên Tử, ĐBQH Dương Trung Quốc chia sẻ: Theo tôi được biết thì việc xây dựng ở nhà ga cáp treo 1 nằm trong không gian của một doanh nghiệp. Họ lấy lý do là sửa lại các công trình đã có, chắc là với quy mô lớn hơn. Họ có xây dựng trái luật không thì còn phải xem; quy trình thủ tục thế nào, họ có xin phép hay không…

Tuy nhiên cũng phải lưu ý, bảo tồn không có nghĩa là cứ phải giữ nguyên, bảo tồn trong đó có phát triển, nhưng phát triển phải đúng quy định luật pháp và có sự giám sát. Nếu dự án đã làm mà bây giờ các cơ quan có trách nhiệm mới vào cuộc thì rõ ràng thuộc trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Câu chuyện Yên Tử khiến dư luận băn khoăn, lâu nay công tác phân cấp quản lý di sản, danh thắng, lễ hội được thực hiện ra sao? Bởi ở hầu hết các vụ việc vi phạm trong trùng tu, bảo tồn, chỉ khi báo chí vào cuộc và người dân lên tiếng thì chính quyền mới hay biết.

Theo ông Dương Trung Quốc, chủ trương phân cấp quản lý di sản đã có rồi, nhưng vấn đề là các địa phương chưa ráo riết triển khai. Ông cho rằng, quản lý nhà nước là rất cần thiết để bảo tồn, phát triển di tích. Tuy nhiên, bản thân người đang được quyền sử dụng và cộng đồng cũng phải nhận thức được rằng chính việc bảo tồn không gian giá trị lịch sử ấy là tạo thuận lợi cho chính họ, chứ không phải là thiệt hại.

Tiếc rằng hiện nay tư duy được hưởng lợi rất thô sơ, đơn giản. Chẳng hạn như là cơi thêm mặt bằng diện tích, sử dụng cho thuê… mà không thấy rằng bản thân di tích ấy có giá trị, giá trị ấy tác động vào những hoạt động để làm ra lợi ích kinh tế lớn hơn.

Trên thực tế, trong vòng 3 năm trở lại đây, Bộ VHTT&DL đang dần dần thực hiện việc phân cấp công tác quản lý lễ hội cấp quốc gia cho các địa phương.

Bộ chỉ chịu trách nhiệm xây dựng quy chế hoạt động, giám sát kiểm tra việc thực hiện, tổ chức lễ hội. Hiện chưa có một mô hình quản lý chung, thống nhất trên cả nước cho các di tích, danh thắng, lễ hội… Nhưng chưa có nhiều địa phương trên cả nước đã ban hành và triển khai thực hiện Qui định phân cấp quản lý di tích.

Quảng Ninh là địa phương có trên 600 di tích, cụm di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh các cấp; trên 60 lễ hội các loại; hệ thống di sản văn hóa dày đặc, trải dài từ Đông Triều tới Móng Cái… Dẫu vậy, cho đến thời điểm này địa phương mới đang tiến hành xây dựng Qui định phân cấp quản lý di tích, danh thắng, lễ hội.

Đền Cửa Ông- Quảng Ninh.

Được biết, tại cuộc họp của UBND tỉnh diễn ra đầu tháng 10 vừa qua bàn về dự thảo Qui định này, đã có những ý kiến đề xuất là không đặt vấn đề “phân cấp quản lý” mà chỉ nói là “quản lý”. Cùng với đó, tổ chức bộ máy quản lý di sản ở địa phương này cũng là câu chuyện “nóng”.

Đơn cử như việc bàn thành lập BQL cấp huyện chủ yếu là với các di tích cấp Quốc gia đặc biệt; di tích cấp Quốc gia, cấp tỉnh và di tích đã kiểm kê phân loại thì thành lập BQL di tích cấp xã. Có ý kiến đưa ra vậy với những di tích rất to như chùa Ba Vàng thì BQL cấp xã liệu có quản lý được không; rồi việc phân cấp chưa nêu rõ về trách nhiệm trong việc quản lý các nguồn thu công đức, tiền giọt dầu...

Như vậy việc xây dựng qui chế phân cấp quản lý di tích, lễ hội ở địa phương này cũng còn nhiều ngổn ngang. Trong khi nếu làm tốt, phân cấp quản lý cũng đồng nghĩa với việc xác định rõ trách nhiệm của tập thể và cá nhân liên quan trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đồng thời còn có thể góp phần thực hiện tốt việc xã hội hoá trong quản lý di tích, lễ hội.

Cần sự giám sát của cộng đồng

Trong khi chưa có một mô hình phân cấp quản lý thống nhất, việc giám sát hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản cũng đang gặp nhiều hạn chế. Tổng kết mỗi mùa lễ hội, Bộ VHTT&DL luôn thừa nhận: Công tác thanh tra, kiểm tra di tích chưa được các cơ quan thực hiện thường xuyên. Việc xử lý vi phạm di tích trong thời gian qua cũng chưa kiên quyết, triệt để.

Theo các chuyên gia di sản, để giám sát, quản lý có hiệu quả đối với di tích, danh thắng, lễ hội không chỉ cần sự vào cuộc rốt ráo của Cục Di sản văn hóa, Thanh tra cấp Bộ và cấp Sở... mà vấn đề cơ bản nhất là cần xây dựng được cơ chế giám sát tổng hợp.

Theo đó, các cơ quan chức năng sẽ giám sát việc xây dựng, triển khai và thực hiện các quy định về quản lý nhà nước trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Cùng với đó, cộng đồng dân cư bản địa (nơi có di tích) - với tư cách là chủ thể văn hóa sẽ thực hiện chế độ tự quản, tự giám sát việc ứng xử với di sản trong cộng đồng mình, phản ánh những bất cập tới cơ quan quản lý nhà nước và cùng tham góp ý cho việc quản lý của các cơ quan chức năng.

Theo phân tích thì sự đồng bộ trong giám sát như thế sẽ hình thành cơ chế giám sát lẫn nhau, khắc phục tình trạng một chiều trong nhìn nhận, đánh giá vấn đề. Chỉ tiếc, lâu nay nhiều vụ vi phạm di tích, chỉ có người dân phát hiện được vấn đề sớm hơn cả. Còn chính quyền địa phương luôn biết chuyện sau, thậm chí sau cùng.

Chủ tịch Hội đồng Di sản Quốc gia, ông Lưu Trần Tiêu từng nhận định: Nếu như ở các lĩnh vực khác, việc thanh tra thường là giai đoạn “hậu kiểm” thì đối với việc bảo tốn di tích, đó phải là công việc phải làm đầu tiên. Bởi bởi trong trường hợp tu bổ tôn tạo, nếu người ta đã làm sai lệch, biến dạng so với yêu cầu về tính toàn vẹn, nguyên gốc của di tích lịch sử- văn hóa, thì sẽ rất khó khôi phục.

Sở dĩ có sự lúng búng trách nhiệm trước mỗi sai phạm di tích hiện nay, là bởi đang tồn tại những bất cập trong mô hình các BQL di tích như đã phân tích ở trên. Chừng nào chưa hóa giải được sự chồng chéo giữa quản lý về mặt hành chính và quản lý về mặt chuyên môn, thì việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa còn nhiều mâu thuẫn.