AI tạo “niềm tin giả”, thiệt hại lừa đảo trực tuyến tới 8.000 tỷ đồng

Đây là thông tin được đưa ra tại Diễn đàn “Digital Trust in Finance 2026” với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI” diễn ra ngày 12/5 tại Hà Nội. 

Tội phạm AI chuyển từ tấn công công nghệ sang thao túng con người

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thượng tướng, TS Phạm Thế Tùng, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an, cho rằng an ninh tài chính số tại Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Tốc độ tăng trưởng kinh tế số của Việt Nam đạt khoảng 20%/năm vào năm 2025, cao gấp 3 lần tốc độ tăng trưởng GDP, với hàng chục triệu giao dịch mỗi ngày thực hiện qua thiết bị di động.

Tuy nhiên, đi kèm với đó là sự dịch chuyển nguy hiểm của tội phạm tài chính. Nếu trước đây tội phạm tập trung khai thác lỗ hổng kỹ thuật của hệ thống, thì nay mục tiêu chính là khai thác "lỗ hổng nhận thức" của con người. Người dùng đã trở thành mắt xích dễ bị tổn thương nhất trong hệ sinh thái an ninh tài chính số. Chỉ riêng năm 2025, đã ghi nhận 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến với tổng thiệt hại lên đến 8.000 tỷ đồng.

Đặc biệt, sự bùng nổ của AI đã tạo ra bước ngoặt trong thủ đoạn phạm tội. Công nghệ Deepfake cho phép tội phạm tạo ra video, hình ảnh và giọng nói giả mạo vô cùng chân thực để thiết lập "niềm tin giả", từ đó tạo áp lực tâm lý hoặc dẫn dắt nạn nhân thực hiện giao dịch theo ý muốn.

Các kịch bản lừa đảo giờ đây được "cá nhân hóa" ở mức độ rất cao nhờ sự hỗ trợ của chatbot, automation và phân tích dữ liệu người dùng. Tội phạm lợi dụng triệt để tâm lý sợ hãi, trạng thái khẩn cấp hoặc kỳ vọng lợi nhuận cao, kết hợp với việc giả mạo thương hiệu ngân hàng, giao diện ảo để giăng bẫy người dân.

Dưới góc nhìn quản lý ngành ngân hàng, ông Phạm Tiến Dũng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết AI đang mang lại nhiều lợi ích cho hoạt động tài chính – ngân hàng. AI giúp nâng cao hiệu quả vận hành, tự động hóa quy trình, cá nhân hóa nhiệm vụ, chấm điểm tín dụng, chăm sóc khách hàng, phát hiện giao dịch bất thường, phòng chống gian lận, phòng chống rửa tiền.

Tuy nhiên, ông Phạm Tiến Dũng cũng thừa nhận AI đồng thời làm phát sinh nhiều rủi ro mới như giả mạo danh tính, lừa đảo cá nhân hóa, thiên lệch thuật toán, phụ thuộc vào bên thứ ba và nguy cơ tự động hóa các quyết định tài chính thiếu kiểm soát.

“Trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro không chỉ nằm ở hệ thống công nghệ mà còn nằm ở hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin của người dân để thực hiện hành vi gian lận”, ông Dũng nói.

Xây dựng “lá chắn niềm tin” cho tài chính số

Các chuyên gia cho rằng trong kỷ nguyên AI, bảo vệ tài chính số không còn là câu chuyện của riêng từng ngân hàng hay công ty công nghệ mà phải là trách nhiệm chung của toàn hệ sinh thái.

Thượng tướng Phạm Thế Tùng đề xuất ba lớp phòng thủ chiến lược cho Việt Nam gồm:

Phòng ngừa chủ động thông qua giáo dục kỹ năng tài chính số và kỹ năng kiểm chứng thông tin cho người dân.

Phát hiện thông minh bằng AI và phân tích dữ liệu lớn liên ngành để nhận diện sớm gian lận.

Phản ứng nhanh thông qua cơ chế phối hợp đa bên nhằm khoanh vùng và phong tỏa giao dịch kịp thời.

Theo ông Phạm Tiến Dũng, định hướng của Ngân hàng Nhà nước là thúc đẩy “AI có trách nhiệm”, đặt trên nền tảng quản trị rủi ro, bảo vệ dữ liệu, minh bạch và lấy khách hàng làm trung tâm.

“AI có thể hỗ trợ, khuyến nghị và cảnh báo, nhưng không được làm mờ trách nhiệm cuối cùng của con người và tổ chức tài chính”, ông Dũng nhấn mạnh.

Ngân hàng Nhà nước hiện đang hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về AI trong lĩnh vực ngân hàng, đồng thời thúc đẩy xác thực sinh trắc học, làm sạch dữ liệu khách hàng, phòng chống tài khoản rác và tăng cường an ninh hệ thống.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, người dân không còn chỉ là “đối tượng được bảo vệ” mà phải trở thành một phần chủ động của hệ thống phòng thủ số.

Việc nâng cao kỹ năng xác minh thông tin, cảnh giác trước các hình thức giả mạo và chủ động báo cáo hành vi lừa đảo được xem là yếu tố then chốt để xây dựng “lá chắn niềm tin” cho nền tài chính số Việt Nam.