Ấm áp những ngôi nhà đất

Một ngôi nhà trình tường ở Y Tý.

Nhà trình tường là những ngôi nhà tường đất dày, cùng với nhà sàn, nó khá phổ biến trong nhiều dân tộc ở miền núi phía Bắc. Nhất là ở những bản làng xa xôi của nười Mông, người Dao. Vẻ đẹp và sự tiện dụng, phù hợp với thung thổ của nó đã vượt ra khỏi biên giới. Du khách nước ngoài rất thích thú được ngắm nhìn những ngôi nhà đất và cho đó là kiến trúc độc đáo của loài người.

Cách đây chưa lâu, tạp chí kiến trúc Archdaily (Mỹ) đã giới thiệu khá kĩ lưỡng những căn nhà trình tường ở Lạng Sơn, Lào Cai, Hà Giang. Trong đó có cả những ngôi nhà đã hơn 100 năm, có ngôi nhà mới dựng theo phong cách truyền thống. Theo Archdaily, những ngôi nhà trình tường là kiến ttrúc đặc biệt đã được thử thách theo thời gian, trong đó người làm nó đã tối đa hóa vật liệu địa phương (đất và gỗ, đá). Theo mô tả của tạp chí, thì nhà trình tường có thể chống xói mòn, vừa mát vào mùa hè vừa ấm vào mùa đông. Bên trong nhà được phủ một lớp hỗn hợp gồm đất và các chất phụ gia để tránh nứt và giữ bề mặt tường sạch.

Nhà trình tường cũng được coi là ngôi nhà của sự đoàn kết, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau. Vì rằng, bất cứ ai đó làm nhà thì không chỉ người thân trong gia đình mà cả làng xóm cũng đều đến giúp đỡ. Người có tay nghề thì làm bóng tường, người khỏe thì nện đất, phụ nữ thì nấu cơm nước hoặc phụ việc bê đất, khiêng gỗ. Ngay cả trẻ em cũng tham gia dọn dẹp một cách rất tự giác.

Để có được những bức tường đất chắc chắn cho một ngôi nhà trình tường, người ta phải chọn được loại đất có độ kết dính cao. Theo bà con ở Yên Minh (Hà Giang), thời điểm tốt nhất để ủ đất, trộn đất làm nhà là những tháng trời sương muối. Tuy lúc ấy giá rét căm căm nhưng đất lại rất kết dính, dẻo, làm tường nhà rất tốt. Để có thể trình tường, người ta làm những khuôn gỗ chiều dài khoảng 1,5m, rộng chừng nửa mét. Đất được đổ vào khuôn rồi nện chặt bằng những chiếc vồ. Ở một số nơi, người ta kiêng không để người lạ đến vào lúc đang trình tường.

Thông thường một ngôi nhà đất của người Mông thường có 3 gian, tuy to nhỏ khác nhau. Nhà trình tường được lợp mái gianh hoặc là loại ngói âm dương khá mỏng của địa phương, giúp cho ngôi nhà có được đặc tính tự điều hòa khí hậu trong các thời điểm của năm. Ngôi nhà có cửa chính, cửa phụ; nhưng cũng có nơi (như ở Y Tý, Bát Xát, Lào Cai) chẳng hạn, ngôi nhà đất của bà con thường chỉ có một cửa ra vào và cửa sổ.

Cùng nhau dựng một ngôi nhà đất.

Ngôi nhà trình tường của bà con người Mông rất đẹp khi bao quanh nó là bức tường đá, xếp lên nhau một cách giản dị. Trong khuôn viên, ngay trước nhà bao giờ người ta cũng trồng đào hoặc mận. Khi Tết đến xuân về, nở hoa thật quyến rũ, xua đi lạnh giá.

Ở Y Tý, nhà trình tường quây quần, tới nay vẫn giữ được hầu như nguyên vẹn. Nhìn từ trên cao xuống, trông chúng như những cây nấm rất đẹp. Ai đã từng đến Y Tý vào ngày đông tháng giá hẳn không quên những trận gió lạnh lùa hun hút cắt da nứt thịt. Nhưng bên trong những ngôi nhà đất lại là không khí rất ấm cúng. Người ta quây quần bên bếp lửa, mặc cho gió bên ngoài gào thét. Ở đây chủ yếu là những ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì. Những bức tường nhà thường dày từ 40-50cm, đủ che cả nóng lẫn lạnh. Ngôi nhà thường rộng từ 40-60m, được làm rất cẩn thận ròng rã cả tháng trời. Rất đặc biệt là móng nhà không đào sâu vào lòng đất mà lại là những phiến đá đặt ngay trên mặt đất, nhưng vẫn có được độ vững chãi cần thiết. Cả hai mặt tường trong ngoài đều được mài rất nhẵn để tránh bị nứt nẻ và ngăn gió mưa.

Một ngôi nhà tại xã Nặm Đăm, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang
thể hiện sự đổi mới nhưng vẫn giữ được bản sắc của nhà trình tường.

Từ Y Tý đi vào, người ta cũng gặp những ngôi nhà trình tường ở bản Hồng Ngài. Khu vực này nằm ở độ cao 1.400m so với mực nước biển nên khí hậu khắc nghiệt nhất là vào mùa đông. Vì thế, những ngôi nhà trình tường có giá trị đặc biệt, tới nay vẫn được nhiều hộ gia đình sử dụng, trong khi họ đã có điều kiện để làm nhà bê-tông.

Cũng vậy, giờ này ai có dịp lên cửa khẩu Chi Ma (tỉnh Lạng Sơn) sẽ vẫn thấy dãy phố của những ngôi nhà trình tường cổ kính. Độc đáo nhất là những ngôi nhà đất này lại làm hai tầng, trông có vẻ “nguy hiểm” nhưng hóa ra lại rất vững chắc. Đây là kiến trúc độc đáo của người Tày xứ Lạng. Theo người cao niên ở đây thì người Tày có hai kỹ thuật dựng nhà trình tường. Thứ nhất là trình tường trực tiếp bằng đất: sau khi chọn đất thì dùng khung để nén đất sét trình tường. Thứ hai là dùng khuôn đúc gạch đất sét (không nung) rồi xây như kiểu nhà hiện đại nhưng chỉ khác là hồ và vữa để xây cũng chỉ bằng đất sét. Để có thể xây cao, người ta phải xếp đá thật khít để làm móng, còn 4 cọc chịu lực cũng phải xếp đá rồi mới trình tường.

Mùa đông lạnh giá, lại nhớ về những ngôi nhà đất- nhà trình tường…