Ảnh hưởng tâm lý do làm việc từ xa
Làm việc từ xa từng là giải pháp hiệu quả trong đại dịch Covid-19, giúp tiết kiệm thời gian và tăng tính linh hoạt. Tuy nhiên, khi mô hình này kéo dài, những tác động đến đời sống và sức khỏe tinh thần dần bộc lộ: ranh giới giữa công việc và cuộc sống ngày càng mờ nhạt, tương tác xã hội suy giảm, và cảm giác cô đơn ở người trẻ trở thành mối lo ngại lớn.
Mặt trái của làm việc từ xa kéo dài
Những cảnh báo về tác động tâm lý của làm việc từ xa đang ngày càng rõ rệt. Phân tích của Đại học Bang Arizona (Mỹ) dựa trên Khảo sát sử dụng thời gian của Mỹ cho thấy, giai đoạn 2019–2024, thời gian làm việc trung bình vào thứ 6 của nhóm có thể làm việc từ xa giảm khoảng 90 phút, trong khi nhóm làm việc trực tiếp gần như không thay đổi. Mức giảm mạnh nhất rơi vào người trẻ, chưa có con với thời gian làm việc thứ 6 giảm từ 542 phút xuống còn 427 phút.
Tuy nhiên, nhiều thời gian rảnh hơn không đồng nghĩa với đời sống xã hội tốt hơn. Ở nhóm làm việc từ xa là chủ yếu, độ tuổi 30-33, tỷ lệ thời gian giải trí có sự hiện diện của người khác đã giảm từ 70% xuống 55% so với trước đại dịch, trong khi các hoạt động đơn lẻ ngày càng gia tăng.
Không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc cá nhân, làm việc từ xa kéo dài còn làm suy yếu những mối liên kết quan trọng trong môi trường nghề nghiệp. Việc thiếu các tương tác trực tiếp hằng ngày tại văn phòng như trao đổi nhanh với đồng nghiệp, học hỏi qua quan sát hay nhận góp ý kịp thời, khiến quá trình tích lũy kinh nghiệm và phát triển nghề nghiệp của người trẻ có nguy cơ chậm lại.
Tác động này cũng lan sang đời sống riêng tư. Phân tích cho thấy vào thập niên 1980, gần 1/5 cặp đôi tại Mỹ quen nhau qua nơi làm việc, trong khi hiện nay con số này chỉ còn khoảng 10%. Làm việc từ xa kéo dài được cho là tiếp tục thu hẹp những cơ hội gặp gỡ tự nhiên trong đời sống hằng ngày.
Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Quản trị nhân sự Nam Phi, khảo sát 263 nhân viên ngành tài chính làm việc từ xa, xác định 3 thách thức chính: trì hoãn công việc, cô đơn, và xung đột công việc - gia đình. Phân tích cho thấy các yếu tố này có thể giải thích khoảng 39% mức biến thiên của trạng thái hạnh phúc và sức khỏe tinh thần của người lao động.
Tổng hợp dữ liệu từ nền tảng tuyển dụng trực tuyến FlexJobs (Mỹ) cho thấy, 99% người được hỏi tin rằng làm việc từ xa hoặc kết hợp hỗ trợ sức khỏe tinh thần; trong đó 56% làm việc hoàn toàn từ xa, 43% chọn kết hợp. Tuy vậy, hai phần ba số người làm việc từ xa thừa nhận thỉnh thoảng cảm thấy cô đơn và 17% cho biết tình trạng này diễn ra thường xuyên.
Áp lực phải luôn sẵn sàng làm việc đang khiến căng thẳng dần tích tụ. Theo số liệu từ trung tâm điều trị và phục hồi sức khỏe tâm thần Anker Huis Rehab (Nam Phi), 81% người làm việc từ xa kiểm tra email ngoài giờ, 63% vẫn làm việc vào cuối tuần và 34% không thực sự ngắt kết nối ngay cả trong kỳ nghỉ.
Theo nghiên cứu viên Christos Makridis (Đại học Bang Arizona), làm việc từ xa mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đi kèm những chi phí khó nhìn thấy: “Khi đón nhận sự tiện lợi của làm việc từ xa, chúng ta cũng phải tính đến cái giá của nó, không chỉ về kinh tế, mà còn về con người. Trải nghiệm của người lao động trẻ là một lời cảnh báo sớm”.
Thiết kế lại hệ sinh thái làm việc từ xa
Tại Mỹ và châu Âu, nhiều doanh nghiệp áp dụng những ngày cố định đến văn phòng trong tuần để nhân viên cùng gặp mặt, làm việc nhóm, được hướng dẫn và học hỏi trực tiếp. Cách làm này giúp khôi phục các kết nối xã hội quan trọng mà làm việc hoàn toàn từ xa khó thay thế, đồng thời đi kèm các quy ước phối hợp chung để tránh biến mô hình kết hợp thành chuỗi họp trực tuyến kéo dài.
Nhiều tập đoàn tại Anh, Canada và Úc đang coi kết nối xã hội là một phần quan trọng của năng lực làm việc. Các chương trình cố vấn, hướng dẫn nghề nghiệp, sinh hoạt nhóm định kỳ và theo dõi trạng thái tinh thần của nhân viên đã được đưa vào chỉ tiêu quản lý, nhằm hỗ trợ gắn kết và sức khỏe tâm lý một cách chủ động.
Sau đại dịch, một số quốc gia châu Âu như Pháp và Tây Ban Nha đã ban hành hoặc siết chặt quyền được ngắt kết nối, cho phép người lao động không phải trả lời email hay tin nhắn ngoài giờ làm. Ở cấp doanh nghiệp, nhiều công ty công nghệ tại Mỹ và Bắc Âu áp dụng khung giờ không họp, quy định thời gian phản hồi hợp lý và tắt thông báo sau giờ làm, nhằm ngăn tình trạng luôn phải trực tuyến, nguyên nhân khiến căng thẳng tích tụ kéo dài.
Nhiều doanh nghiệp đang đưa phục hồi tinh thần vào thiết kế công việc. Các công ty tại Nhật Bản, Hàn Quốc và Bắc Âu đã áp dụng nghỉ ngắn theo lịch, luân phiên nhiệm vụ và khung thời gian làm việc yên tĩnh, nhằm giúp não bộ có thời gian hồi phục và giảm mệt mỏi do áp lực nhận thức kéo dài.
Theo Tổ chức Sơ cứu Sức khỏe Tâm thần (Mỹ), môi trường làm việc bền vững là nơi nhân viên có thể chia sẻ khó khăn tinh thần mà không lo bị đánh giá. Trên thực tế, nhiều công ty đa quốc gia đã đào tạo lãnh đạo nhận diện sớm dấu hiệu căng thẳng, kiệt sức và đưa chăm sóc sức khỏe tinh thần vào chính sách nhân sự chính thức.
Theo ông Nick Bloom - Giáo sư Đại học Stanford (Mỹ), tỷ lệ ngày làm việc tại nhà và tại văn phòng hiện tương đối ổn định, cho thấy xu hướng linh hoạt có chọn lọc: người cần không gian yên tĩnh phù hợp làm việc từ xa, trong khi người trẻ hoặc mới vào nghề cần nhiều tương tác trực tiếp hơn để học hỏi và phát triển.
Làm việc từ xa chỉ thực sự bền vững khi được quản trị như một hệ sinh thái tâm lý – xã hội, ranh giới công việc và đời sống được bảo vệ, kết nối con người được duy trì và nhu cầu tinh thần của từng nhóm lao động được tôn trọng.
