Băn khoăn tiêu chí giám định cổ vật

Ảnh minh họa.

Thừa và thiếu

Cụ thể, theo nội dung của Thông tư 02/2017/TT-BVHTTDL quy định tiêu chuẩn chuyên gia giám định cổ vật thì đối tượng áp dụng là các cá nhân tham gia hoạt động giám định cổ vật trên lãnh thổ Việt Nam và các tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến hoạt động giám định cổ vật.

Trong đó, tiêu chuẩn chuyên gia giám định cổ vật là người có đủ năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự, không đang trong thời gian bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đặc biệt phải đáp ứng các tiêu chuẩn có trình độ đại học trở lên thuộc một trong các chuyên ngành đào tạo về di sản văn hóa, lịch sử (khảo cổ học, văn hóa học), mỹ thuật, Hán Nôm, dân tộc học, cổ nhân học, cổ sinh vật học (động vật, thực vật), địa chất; có ít nhất 5 năm trực tiếp tham gia hoạt động khảo cổ học, bảo quản, tu sửa cổ vật, thẩm định tài liệu, hiện vật về lịch sử, văn hóa và khoa học tự nhiên có liên quan; có ít nhất 3 bài báo khoa học về cổ vật được công bố trên tạp chí khoa học chuyên ngành hoặc tham gia biên soạn sách chuyên khảo về cổ vật đã được xuất bản; là thành viên của tổ chức xã hội - nghề nghiệp liên quan đến các chuyên ngành đào tạo quy định tại khoản 1 Điều này, có ít nhất 10 năm thực hiện hoạt động sưu tầm cổ vật.

Tuy nhiên, với những tiêu chuẩn được cho là khá ngắn gọn của Thông tư thì với một nghề đòi hỏi tính chính xác và chuyên môn cao đang tạo ra những băn khoăn về việc “thừa và thiếu” trong quy định.

Cụ thể, PGS TS Tống Trung Tín- Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam cho rằng, việc ban hành Thông tư là một ghi nhận lớn sau 6 năm cũng bàn thảo giữa các nhà khoa học và Bộ VHTTDL. Bởi hiện nay vấn đề buôn bán, trao đổi cổ vật đang là lĩnh vực nóng, giá luôn được đẩy lên “trời” nếu được gắn mác lâu đời, hoặc độ quý hiếm. Chính những giá trị quá lớn của cổ vật đang dẫn tới tình trạng loạn nhà giám định cổ vật.

Bên cạnh đó, từ Bảo tàng tỉnh đến Bảo tàng Trung ương rồi Bảo tàng tư nhân đều muốn thành lập Hội đồng Giám định cổ vật để tiện cho việc lưu trữ và trao đổi.

Bởi hiện nay đồ giả cổ rất nhiều, thậm chí tràn lan và “có đồ làm giả hơn thật”. Nếu quy định thành lập cơ sở giám định cổ vật chặt chẽ, rõ ràng sẽ giảm loạn trung tâm giám định cổ vật, loạn chuyên gia giám định cổ vật.

Tuy nhiên, với quy định mới được ban hành sẽ khó cho các địa phương đặc biệt là tìm được những chuyên gia có thâm niên tham gia trực tiếp khai quật khảo cổ.

Giám định cổ vật cực kỳ khó ngay cả với Trung ương chứ chưa nói đến địa phương. “Cần có thêm quy định cho phép Hội đồng giám định thuộc Bộ VHTTDL là trọng tài cho giám định sai của hội đồng cơ sở, hoặc thẩm định trình độ giám định của các chuyên gia.

Thông tư 02 đã ra đời và sắp có hiệu lực, nhưng Bộ VHTTDL đã đưa ra điều khoản trong quá trình thực hiện nếu có vấn đề phát sinh, vướng mắc, các cơ quan, tổ chức, cá nhân phản ánh kịp thời về Bộ để xem xét, bổ sung và sửa đổi”- PGS.TS Tống Trung Tín cho hay.

Đi tìm sự đồng thuận

Dù còn hơn 1 tháng nữa Thông tư mới chính thức có hiệu lực nhưng dường như đến thời điểm này vẫn chưa có được sự đồng thuận chung. Mặc dù, trước đó để ban hành Thông tư đã có rất nhiều hội thảo lấy ý kiến các chuyên gia.

Đơn cử, theo GS TS Lưu Trần Tiêu- Chủ tịch Hội đồng di sản văn hóa quốc gia thì quy định bằng cấp này máy móc, bởi đây là lĩnh vực đặc thù nên có sự linh động.

Ở đó tiêu chí “có trình độ đại học trở lên” là máy móc. Bởi vì, giám định cổ vật là lĩnh vực đặc thù, rất cần sự linh động. Nhiều người có bằng cấp nhưng chưa chắc đã thẩm định đúng chất lượng của cổ vật bằng những người có kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực này.

Trong Thông tư 02, ngoài tiêu chí bằng cấp còn kèm quy định có ít nhất 10 năm kinh nghiệm sưu tầm đồ cổ, một số chuyên gia cho rằng 10 năm chưa phải là thước đo hợp lý để trở thành chuyên gia giám định cổ vật.

Có quá nhiều trường hợp chuyên gia thực địa, sưu tầm đến 15 - 20 năm vẫn giám định sai. Bởi vì, nhiều cổ vật làm giả còn tinh xảo hơn cả cổ vật thật.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Hồng Kiên cho rằng kỹ năng giám định “nặng về cảm nhận chủ quan, kinh nghiệm cá nhân” nên cũng khó có hội đồng nào thẩm định được.

Đơn cử như Bộ VHTTDL thành lập Hội đồng giám định cổ vật, hội đồng này không tham gia vào tổ chuyên gia thẩm định của các cơ sở thẩm định. Dẫn tới thành phần chuyên gia giám định cổ vật “quá rộng nên không đủ chặt chẽ”.

Ngoài ra chuyên gia học đại học các ngành nói trên, ra làm trực tiếp 5 năm, viết 3 bài báo nhưng có khi được “sờ” vào hiện vật ít hơn những người sưu tầm cổ vật.

Trong khi, những người sưu tầm (thực tế sống tốt) có trau dồi, đọc, học và có thực tế... nhưng lại thiếu kiến thức căn bản và liên ngành vì không qua đào tạo.

PGS TS Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia nói: “Theo tôi, cứ đưa ra cơ sở trước đã, triển khai thực tế nếu địa phương có vướng mắc sẽ điều chỉnh.

Địa phương cũng chờ quy định này từ lâu rồi, nếu không có quy chuẩn này họ không có cơ sở hoạt động như thế là cản trở địa phương.

Vừa rồi tôi dự cuộc hội nghị quốc tế về di sản, ngay cả luật di sản cũng điều chỉnh hàng năm, phải cập nhật với thay đổi của đời sống”.