Bảo tàng, tụt hậu đến bao giờ?
Muốn bảo tàng thu hút được đông đảo khách tham quan đòi hỏi không chỉ ở hiện vật, chủ đề trưng bày mà còn là sự thích ứng với những phát triển của công nghệ thông tin, số hóa… Thế nhưng, hệ thống hơn 100 bảo tàng công lập và tư nhân của Việt Nam hiện nay đang đứng trước nguy cơ tụt hậu là có thật. Đây là những lo lắng được đưa ra tại các hội thảo về bảo tàng vừa được tổ chức mới đây tại Hà Nội.
Số hóa vẫn câu chuyện tương lai của các bảo tàng.
Vừa qua, tại Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cùng Viện Goethe Hà Nội đã tổ chức Tọa đàm với chủ đề “Vai trò mới của Bảo tàng trong xã hội hiện đại: Văn hóa - Giao tiếp - Sáng tạo” với sự tham gia của các giám đốc, giám tuyển, chuyên gia đến từ các Bảo tàng CHLB Đức, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Singapore.
Tại buổi tọa đàm chỉ bằng các hình ảnh thông qua thuyết trình của các chuyên gia nước ngoài đã khiến nhiều đại diện của các Bảo tàng Việt Nam đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác. Và người ta cũng thấy ngậm ngùi bởi sự tụt hậu của hầu hết các bảo tàng ở Việt Nam hiện nay.
Ấn tượng lớn nhất khiến giới làm bảo tàng Việt Nam ngỡ ngàng trước thông tin của Bảo tàng Khảo cổ Đức. Qua màn hình người xem không khỏi bất ngờ khi thấy hình ảnh bên ngoài của Bảo tàng Khảo cổ Đức như một trung tâm thương mại lớn.
Bên trong đó, thiết kế trưng bày không khác một gian hàng, không gian câu chuyện về sự hình thành của loài người trong mẫu hình nổi 3D, hay du khách trải nghiệm các hóa thạch ngàn năm trên từng bước chân…
Cùng với đó, không chỉ hay về nội dung mà việc kết hợp số hóa các hiện vật trưng bày cũng cho thấy sự tiện ích, tạo nên những kết nối giữa bảo tàng với khách tham quan. Đó là cách làm Viện bảo tàng Malacca (Malayxia) sử dụng công nghệ tra cứu trên mỗi hiện vật giúp công chúng có thể tra cứu thông tin nhanh chóng, dễ dàng dù ở bất cứ nơi đâu, vào thời gian nào.
Chia sẻ về công nghệ số hóa, TS Chantal Eschenfelder, Giám đốc giáo dục và truyền thông Bảo tàng Staedel.Frankfurt (Đức) chia sẻ: “Với diện tích, không gian hạn chế trong khi nhu cầu khách tham quan ngày càng tăng thì cách lựa chọn tốt nhất cho một bảo tàng là mở rộng không gian trưng bày theo hình thức số hóa. Từ đó, các bộ sưu tập sẽ đến gần hơn với khách tham quan, kể cả những bộ sưu tập rất ít khi được trưng bày”.
Theo đó, Bảo tàng Staedel.Frankfurt đã số hóa được gần 25.000 hiện vật, xây dựng được trên 100 bộ phim kỹ thuật số phát trên mạng xã hội, thu hút hàng trăm ngàn lượt người truy cập, theo dõi…ghiên cứu tại bảo tàng đã lên tới trên 1 triệu lượt người/năm, tăng gấp hơn 2 lần so với khi chỉ thực hiện phương pháp truyền thống.
Có thể thấy việc số hóa các hiện vật đã trở nên khá thông dụng ở hầu hết các bảo tàng trên thế giới, và ngay ở các nước láng giếng quanh ta như Malaysia, Thái Lan… Thế nhưng yêu cầu số hóa bảo tàng được đặt ra từ lâu, đến nay vẫn còn xa lạ với hệ thống bảo tàng trong nước.
Sau một thời gian dài nghiên cứu, đến này mô hình Bảo tàng ảo, tương tác 3D mới chỉ dừng lại trưng bày chuyên đề “Di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam” và “Đèn cổ Việt Nam” do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia thực hiện từ năm 2013.
Hay trang web Vr3d.vn của Nguyễn Trí Quang về triển lãm “Hình tượng nghê và sư tử trong điêu khắc cổ Việt Nam” do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức tháng 11-2014. Tuy nhiên, xét về góc độ chuyên môn thì dường như những sản phẩm này vẫn chỉ đạt ở mức độ thử nghiệm.
Lý giải về yếu và thiếu này PGS.TS Đặng Văn Bài cho biết: “Dường như các bảo tàng ở Việt Nam mới chỉ chú ý nhiều tới việc giới thiệu quá khứ, xao lãng hoặc coi nhẹ việc thể hiện cuộc sống đời thường đang diễn ra hàng ngày. Các nội dung về quá khứ cũng không thực tiễn vì không có sự gắn kết với mối quan tâm của công chúng”.
Cũng theo ông Bài, các dịch vụ tiện ích phục vụ công chúng trong bảo tàng ở Việt Nam còn quá thiếu vắng. Tham quan nhiều bảo tàng thế giới, nhận thấy họ có nhà hàng phục vụ ăn uống để giữ chân du khách lâu hơn. Trong đó với quy mô 137 bảo tàng công lập, 24 bảo tàng ngoài công lập thì hiện nay chỉ mô hình Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là đáp ứng cách làm của bảo tàng tương lai.
Có thể thấy, câu chuyện bất cập của bảo tàng của Việt Nam đến nay dường như vẫn chưa có lời giải. Hôm qua (23/10), tại cuộc Hội thảo khoa học với chủ đề “Bảo tàng - Cộng đồng: Quan niệm và cách tiếp cận” được tổ chức tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hơn 50 tham luận được trình bày một lần nữa đã đưa ra những nhìn nhận những hạn chế, bất cập cũng như những thách thức trong xu thế phát triển mà hệ thống bảo tàng Việt Nam đang phải đối mặt.
Đó vẫn là câu chuyện việc ứng dụng khoa học công nghệ vào gìn giữ và phát huy các giá trị di sản văn hóa nói chung. Hay làm thế nào các hiện vật bảo tàng nói riêng tạo ra cơ hội mới cho các bảo tàng trong việc hấp dẫn du khách; hoặc đặt ra những thách thức cho trưng bày bảo tàng lớn bởi nhu cầu thưởng ngoạn những giá trị lịch sử, văn hóa của công chúng ngày càng cao…
Nhưng làm thế nào để chống tụt hậu bảo tàng? Tất cả vẫn chỉ là giải pháp.
