Biến rác thải thành tài nguyên: Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Biến gánh nặng môi trường thành nguồn tài nguyên kinh tế

Giới chuyên gia nhận định, trong khi tại nhiều quốc gia trên thế giới, rác được xem là nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất năng lượng, tái chế vật liệu và giảm phát thải carbon, thì tại Việt Nam, phần lớn khối lượng rác thải vẫn đang được xử lý theo cách truyền thống là chôn lấp. Hiện lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước đạt khoảng 69.000 - 70.000 tấn/ngày. Riêng tại TPHCM, khối lượng phát sinh dao động từ 13.000 - 14.000 tấn/ngày, thuộc nhóm cao nhất cả nước. Còn tại Thủ đô Hà Nội, mỗi ngày phát sinh khoảng 7.000 tấn rác thải sinh hoạt.

Đáng chú ý, trong khi lượng chất thải phát sinh ngày càng tăng, thì tỷ lệ chôn lấp tại Việt Nam vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể. Hiện Việt Nam có khoảng 1.700 cơ sở xử lý chất thải rắn, nhưng chôn lấp vẫn chiếm 60-65% tổng lượng rác. Điều này có nghĩa là, phần lớn giá trị kinh tế của chất thải vẫn chưa được khai thác, khi mà ngành công nghiệp tái chế và tuần hoàn tài nguyên đang ngày một phát triển và cần khối lượng lớn nguyên liệu đầu vào.

Theo ông Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, trong thành phần rác thải sinh hoạt hiện nay có nhiều loại vật liệu vẫn còn giá trị sử dụng như nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh hay chất hữu cơ. Tại nhiều quốc gia phát triển, những thành phần này được tách riêng, xử lý và đưa trở lại chuỗi sản xuất. Cụ thể, nhựa tái chế trở thành nguyên liệu cho ngành công nghiệp nhựa; giấy thu hồi được tái sử dụng trong sản xuất bao bì. Trong khi đó, chất thải hữu cơ được chuyển hóa thành phân bón hoặc khí sinh học... Cách tiếp cận này giúp giảm nhu cầu khai thác tài nguyên tự nhiên, đồng thời tạo ra giá trị gia tăng mới từ những vật liệu từng bị coi là chất thải.

Hiện nay, đối với các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM, Hải Phòng, Đà Nẵng… giá trị kinh tế của chất thải không chỉ nằm ở vật liệu tái chế, mà còn ở khả năng hình thành cả một hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn.

Từ khâu thu gom, phân loại, tái chế đến sản xuất sản phẩm mới, mỗi công đoạn đều có thể tạo việc làm, doanh thu và nguồn thu ngân sách...

Đẩy mạnh việc phân loại chất thải tại nguồn

Giới chuyên gia kinh tế đánh giá, thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Cụ thể, trong nhiều trường hợp, nguyên liệu tái chế phải cạnh tranh trực tiếp với nguyên liệu nguyên sinh có nguồn cung ổn định và hệ thống tiêu chuẩn hoàn thiện hơn. Điều này khiến doanh nghiệp (DN) tái chế khó mở rộng quy mô đầu tư dù nhu cầu chuyển đổi xanh đang gia tăng. Còn trong trường hợp tận dụng tốt nguồn nguyên liệu từ chất thải, DN trong nước không chỉ giảm phụ thuộc vào tài nguyên nguyên sinh mà còn nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.

Hiện tại, một trong những thách thức, khó khăn lớn nhất để kinh tế tuần hoàn vận hành hiệu quả là phân loại chất thải tại nguồn. Hiện nay, tại nhiều địa phương, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom dưới dạng hỗn hợp. Theo chia sẻ của ông Ngô Huỳnh Thiện - Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Công nghệ Xử lý Môi trường ARC-V, hệ thống thu gom rác tại Việt Nam hoạt động hiệu quả, nhưng khâu xử lý chưa theo kịp khiến giá trị tài nguyên từ rác chưa được khai thác tối ưu.

Theo đó, khi các loại vật liệu có giá trị như giấy, nhựa, kim loại và chất hữu cơ bị trộn lẫn với nhau, khả năng và hiệu quả tái chế giảm đáng kể, trong khi chi phí xử lý tăng lên. Điều này khiến nhiều DN tái chế phải tốn thêm nguồn lực để phân loại lại hoặc chỉ có thể tận dụng một phần nguyên liệu đầu vào.

Không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả tái chế, việc thiếu phân loại tại nguồn còn làm giảm hiệu quả của các dự án đốt rác phát điện. Thành phần rác không ổn định khiến quá trình vận hành công nghệ xử lý gặp nhiều khó khăn hơn. Còn theo bà Ramla Khalidi - Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nền kinh tế tuần hoàn mang đến một cơ hội mạnh mẽ để giải quyết những thách thức về ô nhiễm và phát triển bền vững. Do vậy mà việc triển khai phân loại rác tại nguồn và cơ sở thu hồi vật liệu là những cột mốc quan trọng hướng tới quản lý chất thải bền vững và tương lai bền vững hơn.

Theo đánh giá của PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khi hệ thống phân loại được hoàn thiện, công nghệ xử lý được nâng cấp và thị trường tái chế phát triển đầy đủ hơn, chất thải có thể trở thành nguồn nguyên liệu, năng lượng và giá trị kinh tế mới.