Bốn di sản - Một mạch nguồn văn hóa của người Thái

Sức sống bền bỉ

Có lẽ, hiếm nơi nào mà di sản lại gắn bó với đời sống cộng đồng như ở những bản làng của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ. Bốn loại hình văn hóa dân gian gồm nghề dệt thổ cẩm, Lễ Xăng Khan, Lễ hội Đền Chín Gian và chữ viết Thái đều đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều đáng quý hơn cả là những giá trị ấy không nằm lặng im trong bảo tàng hay trên những trang tư liệu, mà vẫn đang được người dân gìn giữ, thực hành và trao truyền mỗi ngày.

Đi dọc các bản làng, không khó để bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ Thái ngồi bên khung cửi. Đôi bàn tay thoăn thoắt đưa thoi, kéo sợi, đan từng đường chỉ trên nền vải trắng.

Với nghệ nhân Sầm Thị Bích ở bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến (Nghệ An), nghề dệt thổ cẩm không chỉ là kế sinh nhai mà còn là sứ mệnh gìn giữ hồn cốt dân tộc. Hơn nửa đời người gắn bó với khung cửi, bà vẫn cần mẫn dệt từng sợi chỉ, nâng niu từng hoa văn truyền thống như gìn giữ chính hơi thở văn hóa của người Thái cho các thế hệ mai sau.

Từ những sợi bông, sợi tơ giản dị, người phụ nữ Thái dệt nên váy áo, khăn piêu, túi vải và nhiều vật dụng gắn bó với đời sống thường nhật. Trên từng tấm thổ cẩm hiện lên cả không gian văn hóa núi rừng với hình ảnh suối nguồn, đỉnh núi, chim muông, hoa lá và mặt trời, như những câu chuyện về cội nguồn được kể bằng hoa văn thay cho lời nói.

Không chỉ lưu giữ nghề truyền thống, nghệ nhân Sầm Thị Bích còn bền bỉ truyền dạy kỹ thuật dệt cho lớp trẻ. Dưới mái nhà sàn, những lớp học nhỏ vẫn đều đặn được mở, để tình yêu với thổ cẩm và bản sắc dân tộc tiếp tục được trao truyền qua từng thế hệ.

Nếu khung cửi lưu giữ vẻ đẹp của đời sống lao động thì Lễ Xăng Khan lại mở ra chiều sâu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Mỗi mùa lễ, tiếng cồng chiêng, lời mo, điệu múa và những làn điệu dân gian lại vang vọng giữa núi rừng.

Bên cây hoa thờ "xặng tàng", các nghi lễ được cử hành trong không khí linh thiêng, tái hiện tín ngưỡng thờ tổ nghề mo và quan niệm về vũ trụ của người Thái. Xen trong mỗi lời mo là những câu chuyện về thuở khai bản lập mường, những kinh nghiệm sản xuất, ứng xử với thiên nhiên cùng kho tàng sử thi được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì thế, Lễ Xăng Khan không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn được xem như "bảo tàng sống" lưu giữ ký ức văn hóa của cả cộng đồng.

Trải qua nhiều năm, Lễ Xăng Khan vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Thái ở Nghệ An. Năm 2017, Lễ Xăng Khan được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Qua đó, góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa và làm giàu đời sống tinh thần cho đồng bào Thái nơi miền núi xứ Nghệ.

Gìn giữ bản sắc từ những giá trị cội nguồn

Cũng từ đời sống tâm linh ấy, Đền Chín Gian từ lâu đã trở thành điểm hẹn thiêng liêng của đồng bào Thái miền Tây Nghệ An. Ngôi đền nằm trên đỉnh Pú Chò Nhàng, được dựng từ thế kỷ XIV, gắn với tín ngưỡng thờ trời, thờ thần linh và công lao khai mường lập đất của Tạo Ló Ỳ.

Mỗi gian đền tượng trưng cho một mường cổ, nhắc nhớ về lịch sử hình thành cộng đồng người Thái trên vùng đất Phủ Quỳ xưa. Mỗi độ tháng Hai âm lịch, đồng bào từ nhiều bản mường lại tìm về đây dâng lễ, đánh cồng chiêng, múa hát và tham gia các trò chơi dân gian.

Trong dòng người hành hương ấy không chỉ có niềm thành kính với tổ tiên mà còn có sự gặp gỡ, sẻ chia và gắn kết của cả cộng đồng sau một năm lao động.

Lễ hội không chỉ là nơi để người dân địa phương cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mà còn là dịp để lưu giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ngày nay, lễ hội đền Chín Gian là một trong những lễ hội truyền thống lớn nhất của người Thái ở Nghệ An.

Lễ hội không chỉ là nơi để người dân địa phương cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mà còn là dịp để lưu giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Vào ngày 13/6/2016, Lễ hội đền Chín Gian được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia tại Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL.

Không chỉ lưu giữ văn hóa qua lễ hội hay nghề truyền thống, người Thái còn gìn giữ ký ức dân tộc bằng chính con chữ của mình. Việc chữ viết Thái ở Nghệ An được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã mở ra thêm cơ hội để kho tàng truyện cổ, sử thi, luật tục, dân ca và các bài mo cổ tiếp tục được bảo tồn.

Đặc biệt, khi bộ chữ Thái Lai Tay chính thức được mã hóa trong Unicode 17.0 vào năm 2025, di sản ấy đã có thêm cơ hội bước vào không gian số, vượt khỏi những bản làng giữa đại ngàn để đến gần hơn với cộng đồng trong và ngoài nước.

Tại bản Xiềng Líp, xã Yên Hòa, uốn mình giữa những triền đồi xanh. Trong căn nhà sàn đã nhuốm màu thời gian, ông Vi Khăm Mun (80 tuổi) vẫn cặm cụi bên những tập bản thảo viết bằng chữ Thái. Nét chữ đều đặn hiện lên trên từng trang giấy là kết quả của nhiều năm ông miệt mài nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn tài liệu dạy tiếng Thái Lai Pao.

Với ông, truyền dạy chữ Thái chưa bao giờ chỉ là dạy cách đọc hay cách viết. Đó là cách trao lại cho lớp trẻ cả kho tàng truyện cổ, sử thi, luật tục, dân ca và những giá trị văn hóa mà cha ông đã bền bỉ gìn giữ suốt bao đời.

Hơn 30 năm qua, ông Sầm Văn Bình (SN 1962), người dân tộc Thái quê bản Yên Luốm, xã Quỳ Hợp (Nghệ An), lặng lẽ dành trọn tâm huyết cho việc bảo tồn và phát huy chữ viết dân tộc mình.

Từ công việc dạy chữ Thái, biên soạn từ điển, sưu tầm văn học dân gian đến nghiên cứu ngôn ngữ, ông đã góp phần quan trọng đưa chữ Thái ở Nghệ An được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.