Cân nhắc tính bình đẳng trong đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ

Bài toán bình đẳng giữa các công dân trưởng thành

Một trong những tranh luận lớn nhất đối với đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ là liệu chính sách này có tạo ra sự khác biệt về quyền giữa những công dân đều đã đủ tuổi trưởng thành nhưng sinh vào các năm khác nhau. Theo nhiều ý kiến, khi cùng là người trưởng thành, việc một nhóm được phép mua một sản phẩm hợp pháp trong khi nhóm khác bị cấm vĩnh viễn chỉ vì năm sinh đặt ra câu hỏi về tính bình đẳng trước pháp luật và quyền lựa chọn của công dân.

Trong một lần trả lời phỏng vấn trên Báo Pháp Luật TP HCM gần đây, TS. Nguyễn Quang Huy (Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn) cho rằng dù nguồn thu từ thuốc lá không thể bù đắp chi phí y tế và xã hội, việc cấm theo năm sinh có thể vô tình tạo ra sự phân biệt đối xử về mặt pháp lý giữa những người cùng độ tuổi trưởng thành. Ông cho rằng mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn có thể đạt được thông qua các biện pháp quản lý ít mang tính hạn chế quyền hơn như nâng độ tuổi được phép mua thuốc lá, tăng thuế tiêu thụ đặc biệt, kiểm soát chặt điểm bán và mở rộng các khu vực không khói thuốc.

Đồng thời trong buổi phỏng vấn, Luật sư Nguyễn Thị Diễm Phượng (Đoàn Luật sư TP HCM) cũng bày tỏ quan điểm [A1] chính sách kiểm soát thuốc lá cần bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và các nguyên tắc về quyền con người. Theo LS. Phượng, giáo dục nhận thức, tăng thuế, kiểm soát việc tiếp cận của thanh thiếu niên và siết chặt quy định về địa điểm hút thuốc là những giải pháp có thể mang lại hiệu quả mà không tạo ra sự khác biệt về quyền giữa các thế hệ công dân.

Thực tế, những băn khoăn này cũng xuất hiện trước đó tại nhiều quốc gia từng nghiên cứu mô hình "thế hệ không khói thuốc". Tại New Zealand, quốc gia tiên phong với chính sách này, Chính phủ đã quyết định bãi bỏ kế hoạch vào cuối năm 2023 sau khi cân nhắc các vấn đề liên quan đến tính khả thi trong thực thi, nguồn thu ngân sách và quyền lựa chọn của người trưởng thành. Trong khi đó, tại Hà Lan, Bộ trưởng Y tế Sophie Hermans cũng cho rằng lệnh cấm theo thế hệ có thể khó đạt hiệu quả nếu việc sử dụng nicotine ở giới trẻ vẫn tiếp diễn thông qua các sản phẩm bất hợp pháp, đồng thời làm gia tăng nguy cơ buôn lậu và mua bán xuyên biên giới.

Khoảng trống chính sách đối với người trưởng thành chưa thể cai thuốc

Tranh luận quanh mô hình "thế hệ không khói thuốc" không chỉ đặt ra câu hỏi về sự công bằng giữa các nhóm công dân trưởng thành, mà còn gợi mở một vấn đề rộng hơn trong thiết kế chính sách: khi ưu tiên ngăn thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá và nicotine, liệu các giải pháp dành cho hàng triệu người trưởng thành đang hút thuốc đã được quan tâm đầy đủ hay chưa?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có khoảng 1,25 tỷ người sử dụng thuốc lá trên toàn cầu, trong khi dữ liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cho thấy mỗi năm chỉ khoảng 10% người hút thuốc trưởng thành cai thuốc thành công. Điều này phản ánh một thực tế rằng nhu cầu sử dụng vẫn tồn tại và việc từ bỏ thuốc lá hoàn toàn là một quá trình không dễ dàng đối với nhiều người.

Đáng chú ý, ngay trong các phân tích chính sách của WHO năm 2025 cũng xuất hiện sự cân nhắc về bài toán này. Theo báo cáo ghi nhận, các biện pháp hạn chế đối với các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới nhằm bảo vệ thanh thiếu niên có thể làm giảm động lực chuyển đổi của người hút thuốc trưởng thành. Điều này cho thấy ngay cả trong mục tiêu bảo vệ giới trẻ, các nhà hoạch định chính sách cũng cần cân nhắc tác động đối với nhóm người trưởng thành đang hút thuốc để tránh tạo ra khoảng trống chính sách ngoài mong muốn.

Tuy nhiên, cơ chế thiết kế chính sách kiểm soát thuốc lá trong suốt nhiều năm qua vẫn thiếu đi tính toàn diện, bởi quyền lợi và nhu cầu của cộng đồng người hút hiện tại chưa được xem xét thấu đáo.

Trong bài viết liên quan tới báo cáo The Forgotten Smoker, TS. Tom Price, cựu Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ đánh giá các cuộc thảo luận y tế công cộng đang “bỏ quên” hàng chục triệu người hút thuốc trưởng thành. Nếu muốn giảm gánh nặng bệnh tật, ông khuyến nghị chính sách cần phản ánh đúng tình hình thực tế của nhóm này, thay vì xây dựng trên mặc định rằng họ có thể và phải tự cai thuốc.

Mô hình quản lý hiện đại của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) là một minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận hai trụ cột. Bên cạnh việc dựng hàng rào kỹ thuật ngăn chặn triệt để vị thành niên tiếp cận các sản phẩm mới, FDA đồng thời áp dụng nguyên tắc phân loại quản lý dựa trên mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm. Việc cơ quan này cho phép truyền thông về khả năng giảm thiểu phơi nhiễm với chất độc hại đối với một số dòng thuốc lá nung nóng cho thấy tầm nhìn chiến lược: Xem công cụ giảm tác hại là một giải pháp chuyển đổi thiết thực dành riêng cho người hút thuốc trưởng thành, song hành cùng mục tiêu bảo vệ thế hệ trẻ.

Mọi chính sách y tế công cộng bền vững đều không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn hành vi mới phát sinh, mà còn cần kiến tạo một lộ trình dịch chuyển an toàn, phù hợp với thực tiễn đời sống của hàng triệu công dân đang chịu rủi ro từ khói thuốc điếu mỗi ngày.