Cần siết chặt quản lý kinh doanh thuốc lá
Thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, gây bệnh tật, tử vong và gánh nặng lớn cho sức khỏe, kinh tế, xã hội. Do đó, Việt Nam cần sớm nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì lên ít nhất 85% để giảm nhu cầu tiêu thụ, đồng thời duy trì cơ chế quản lý đặc thù của Nhà nước thông qua cấp phép đối với hoạt động kinh doanh, bán buôn, bán lẻ thuốc lá để giảm khả năng tiếp cận, nhất là đối với thanh thiếu niên.
Tăng cảnh báo sức khỏe lên 85%, không thể tiếp tục trì hoãn
Mỗi năm, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam và là nguyên nhân trực tiếp của khoảng 25 nhóm bệnh, trong đó có những bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch và bệnh hô hấp mạn tính. Những con số này cho thấy thuốc lá không đơn thuần là một mặt hàng tiêu dùng mà là sản phẩm có nguy cơ cao đối với sức khỏe cộng đồng. Do đó, hoạt động sản xuất, kinh doanh và phân phối thuốc lá cần được đặt dưới cơ chế quản lý đặc thù, với những điều kiện chặt chẽ của Nhà nước.
Trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ sức khỏe người dân ngày càng được đặt lên hàng đầu, việc tăng cường các biện pháp giảm nhu cầu sử dụng duy trì các công cụ kiểm soát thị trường thuốc lá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một trong những công cụ đó là cơ chế cấp giấy phép kinh doanh thuốc lá tăng diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá. Theo khuyến nghị của WHO, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh là một trong những biện pháp kiểm soát thuốc lá có chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả cao. Khác với thông tin bằng chữ, hình ảnh trực quan có khả năng truyền tải mạnh mẽ hậu quả của việc sử dụng thuốc lá, tác động đến nhận thức và thúc đẩy người hút thuốc cân nhắc từ bỏ sản phẩm.
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo sức khỏe bằng chữ và hình ảnh phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc lá. Luật cũng giao Chính phủ quy định lộ trình tăng diện tích cảnh báo. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ triển khai, diện tích cảnh báo tại Việt Nam vẫn giữ nguyên ở mức tối thiểu 50%.
Đáng chú ý, theo thống kê quốc tế năm 2025, đã có 77 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 65% diện tích bao bì thuốc lá; trong đó, 11 quốc gia áp dụng mức từ 85% trở lên.
Về vấn đề này, tại hội thảo cung cấp thông tin về phòng, chống tác hại của thuốc lá trong tiến trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá mới đây ĐBQH- Đại biểu chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Vũ Văn Tiến cho rằng, chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá phải ưu tiên giảm số người bắt đầu hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên. Bởi khi đã lệ thuộc vào nicotine, việc cai thuốc thường gặp nhiều khó khăn.

Theo Đại biểu Vũ Văn Tiến, diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá ở Việt Nam hiện vẫn duy trì mức tối thiểu 50%, trong khi nhiều quốc gia đã áp dụng tỷ lệ cao hơn. Đặc biệt, sáu mẫu cảnh báo sức khỏe sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi về hình ảnh và nội dung. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng cho thấy hiệu quả của cả sáu mẫu đều suy giảm, trong đó có ba mẫu được đánh giá dưới mức trung bình.
Đại biểu Vũ Văn Tiến đề xuất nâng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và chữ lên ít nhất 85% mỗi mặt chính của bao thuốc lá, tiến tới áp dụng bao bì trơn; đồng thời thay đổi định kỳ hình ảnh, nội dung cảnh báo để nâng cao tính trực diện và hiệu quả truyền thông.
Cùng với tăng diện tích cảnh báo nhiều chuyên gia cho rằng, Việt Nam cũng cần nghiên cứu xây dựng lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn (bao bì trơn), theo khuyến nghị của WHO và hướng dẫn thực hiện Điều 11, Điều 13 Công ước Khung WHO về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC). Theo đó, bao bì thuốc lá được thiết kế thống nhất về màu sắc, kiểu chữ và hình thức; không sử dụng logo, hình ảnh, màu sắc đặc trưng hoặc các yếu tố quảng bá thương hiệu. Tên nhãn hiệu chỉ được thể hiện theo định dạng chuẩn, đồng thời vẫn phải in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh.
Không thể nới lỏng kiểm soát kinh doanh thuốc lá
Bên cạnh tăng cường cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, hoạt động kinh doanh, buôn bán thuốc lá cũng cần được kiểm soát chặt chẽ để giảm khả năng tiếp cận.
Kiểm soát hoạt động kinh doanh thông qua cơ chế cấp phép không chỉ giúp quản lý các chủ thể và địa điểm kinh doanh mà còn tạo cơ sở để kiểm soát mạng lưới phân phối, số lượng điểm bán và việc tuân thủ pháp luật. Đây là công cụ quan trọng để giám sát, thanh tra, xử lý vi phạm, phòng chống buôn bán bất hợp pháp và hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
Thông qua các điều kiện và nghĩa vụ gắn với giấy phép, cơ quan quản lý có thể giám sát việc thực hiện các quy định như: không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; không quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá trái quy định; không bán thuốc lá tại các địa điểm bị cấm và trong phạm vi 100 mét phía ngoài cổng cơ sở giáo dục, cơ sở y tế theo quy định pháp luật.
Cơ chế này cũng phù hợp với định hướng của Công ước Khung WHO FCTC. Điều 5 yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng và thực thi các biện pháp nhằm ngăn ngừa, giảm tiêu thụ thuốc lá và nghiện nicotine. Đặc biệt, Điều 15 đề cập việc áp dụng các biện pháp, bao gồm cấp giấy phép khi thích hợp, để kiểm soát hoạt động sản xuất và phân phối thuốc lá, nhằm ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp.
Tại bang Victoria (Úc), mọi cơ sở bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép gắn với từng địa điểm kinh doanh cụ thể. Tại Hungary, từ năm 2013, Chính phủ đã tái cấu trúc hệ thống bán lẻ thuốc lá, chỉ cho phép bán thuốc lá tại các cửa hàng được Nhà nước cấp quyền và giám sát với mục tiêu nhằm giảm khả năng tiếp cận thuốc lá của thanh thiếu niên và ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp. Số lượng điểm bán được phép hoạt động đã giảm từ khoảng 40.000 xuống còn 7.000 cửa hàng, tương đương giảm khoảng 85%.
Những kinh nghiệm này cho thấy cấp phép không đơn thuần là một thủ tục hành chính mà là công cụ để Nhà nước chủ động quản lý mạng lưới phân phối, kiểm soát số lượng và địa điểm bán thuốc lá. Vì vậy, việc duy trì cơ chế cấp phép đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá là cần thiết để bảo đảm hiệu quả quản lý thị trường, hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá của trẻ em, thanh thiếu niên và thực thi nghiêm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.