Châu Phi - trung tâm khoáng sản xanh toàn cầu

Kho báu khoáng sản xanh

Theo nhiều báo cáo quốc tế, châu Phi hiện sở hữu khoảng 30% trữ lượng khoáng sản chiến lược của thế giới. Cộng hòa Dân chủ Congo chiếm hơn 70% sản lượng coban toàn cầu, đây là nguyên liệu quan trọng trong pin lithium-ion cho xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng. Zimbabwe sở hữu trữ lượng lithi lớn nhất châu Phi và đứng thứ 6 thế giới, trong khi Nam Phi nắm giữ khoảng 90% trữ lượng bạch kim, nguyên liệu quan trọng cho công nghệ hydro xanh và pin nhiên liệu. Ghana, Gabon và Nam Phi cũng là những trung tâm sản xuất mangan quan trọng cho ngành pin xe điện và thép xanh.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo doanh thu từ đồng, niken, coban và lithi có thể đạt 16 nghìn tỷ USD trong 25 năm tới, trong đó châu Phi cận Sahara có khả năng nắm hơn 10% giá trị này. Nhu cầu toàn cầu đối với các khoáng sản chiến lược cũng được dự báo tăng gấp 5 lần trong vòng một thập kỷ tới.

EU đang xây dựng kho dự trữ chung đầu tiên đối với các khoáng sản như vonfram, gali và đất hiếm, trong khi Mỹ đã dành hơn 20 tỷ USD cho chiến lược khoáng sản trọng yếu, bao gồm 10 tỷ USD cho chương trình “Project Vault”, dự án xây dựng kho dự trữ khoáng sản thiết yếu nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Washington hiện tăng cường đàm phán với Nam Phi về khai khoáng, năng lượng và cơ sở hạ tầng nhằm đảm bảo nguồn cung cho nền kinh tế xanh. Các khái niệm như xây dựng chuỗi cung ứng với các quốc gia đồng minh, an ninh kinh tế hay giảm phụ thuộc vào Trung Quốc ngày càng xuất hiện nhiều trong chính sách của phương Tây.

Ngoài cơn sốt khoáng sản xanh, năng lượng tái tạo cũng đang tăng trưởng nhanh tại châu Phi. Năm 2025, lục địa này công bố 322 dự án năng lượng mới, trong đó có 173 dự án điện mặt trời. Theo Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA), châu Phi đã bổ sung 11,3 GW công suất năng lượng tái tạo trong năm 2025, gấp 3 lần năm trước. Nam Phi, Ai Cập và Ethiopia là những quốc gia dẫn đầu làn sóng này.

Ông Mugwe Manga – Chuyên gia tài chính khí hậu tại tổ chức FSD Kenya nhận định: “Châu Phi đang trở thành trung tâm của cuộc chuyển đổi năng lượng toàn cầu”. Ông cho rằng, lục địa này sở hữu những nguồn tài nguyên tái tạo tốt nhất thế giới và đang trở thành trung tâm mới của nền kinh tế năng lượng sạch.

Tuy nhiên, phía sau làn sóng bùng nổ khai thác khoáng sản phục vụ năng lượng sạch là nhiều mặt trái đáng lo ngại. Báo cáo của Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe thuộc Đại học Liên hợp quốc (UNU-INWEH) cảnh báo, cuộc chuyển đổi xanh toàn cầu đang khiến nhiều khu vực tại châu Phi và Mỹ Latinh phải đánh đổi môi trường, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng để phục vụ nhu cầu khoáng sản của thế giới.

Theo báo cáo này, năm 2024 thế giới đã sử dụng khoảng 456 tỷ lít nước để khai thác 240.000 tấn lithi. Tại Congo, hoạt động khai thác coban gây ô nhiễm sông ngòi, nguồn nước uống và đất nông nghiệp. Khoảng 64% dân số nước này chưa được tiếp cận cơ bản với nước sạch; 72% người dân sống gần khu mỏ mắc các bệnh ngoài da và 56% phụ nữ gặp các vấn đề phụ khoa.

Giáo sư Kaveh Madani – Giám đốc UNU-INWEH cảnh báo: “Khoáng sản chiến lược đang nhanh chóng trở thành dầu mỏ của thế kỷ 21”, trong khi nhiều cộng đồng nghèo tại châu Phi phải đánh đổi bằng ô nhiễm, thiếu nước và suy thoái môi trường.

Bảo vệ giá trị tài nguyên

Để tránh tiếp tục chỉ đóng vai trò là mỏ nguyên liệu cho thế giới, nhiều quốc gia châu Phi đang chuyển hướng sang chiến lược giữ lại nhiều giá trị hơn từ tài nguyên của mình. Zimbabwe là một trong những quốc gia đi đầu khi cấm xuất khẩu lithi thô từ năm 2022 nhằm thúc đẩy ngành sản xuất pin trong nước. Namibia sau đó cũng cấm xuất khẩu chưa qua chế biến đối với lithi, coban, mangan và đất hiếm. Ghana ban hành Chính sách Khoáng sản Xanh, đồng thời tuyên bố sẽ cấm xuất khẩu quặng bô xít và mangan thô từ năm 2030. Mali cho phép nhà nước nắm tới 35% cổ phần trong các dự án khai khoáng mới để tăng quyền kiểm soát tài nguyên.

Các chính sách này phản ánh làn sóng “chủ nghĩa dân tộc tài nguyên” đang lan rộng tại châu Phi. Tuy nhiên, khác với các mô hình quốc hữu hóa trước đây, mục tiêu hiện nay là buộc doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, sản xuất công nghiệp và tạo việc làm trong nước.

WEF cho rằng nếu đẩy mạnh chế biến sâu khoáng sản, GDP châu Phi có thể tăng thêm 12%, tạo khoảng 2,3 triệu việc làm chất lượng cao, đồng thời mỗi khâu tinh luyện có thể giúp tăng thêm 15–30% giá trị sản phẩm.

Một số quốc gia châu Phi đã bắt đầu xây dựng chuỗi giá trị khu vực điển hình như Congo và Zambia hiện phát triển đặc khu kinh tế sản xuất pin và xe điện, tận dụng việc hai nước này nắm giữ khoảng 70% khoáng sản cần thiết cho ngành xe điện toàn cầu. Bên cạnh đó, Liên minh châu Phi đang thúc đẩy Chiến lược Khoáng sản Xanh châu Phi và triển khai hành lang logistics Lobito Corridor, tuyến đường sắt nối Zambia và Congo ra Đại Tây Dương, nhằm tăng liên kết chuỗi cung ứng và giúp vận chuyển đồng và coban nhanh hơn ra thị trường quốc tế.

Ngoài khai khoáng, nhiều nước châu Phi cũng đang đẩy mạnh năng lượng tái tạo để phục vụ công nghiệp hóa. Ethiopia trở thành quốc gia đầu tiên ở châu Phi cấm nhập khẩu xe động cơ đốt trong nhằm thúc đẩy xe điện. Nam Phi, Ai Cập và Morocco tăng tốc đầu tư vào điện mặt trời, điện gió và hydro xanh để thu hút ngành công nghiệp pin và luyện kim sạch.

Với trữ lượng lithi, coban, đồng và đất hiếm khổng lồ, châu Phi đang trở thành mắt xích chiến lược của nền kinh tế xanh toàn cầu. Lục địa này cần phát triển mạnh công nghiệp chế biến, hạ tầng và công nghệ nhằm tăng giá trị nội địa từ chính tài nguyên của mình.