Chạy đua với thời gian, trả lại tên cho các Anh hùng liệt sĩ

Chạy đua với thời gian

Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9 là nơi an nghỉ của hơn một vạn anh hùng liệt sĩ, phần lớn là những cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh trên mặt trận Đường 9, chiến trường Quảng Trị và nước bạn Lào trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trong số hàng nghìn phần mộ vẫn còn đó những dòng chữ “Mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.

Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị cho biết trên địa bàn tỉnh hiện còn 22.635 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính, trong đó riêng Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9 có 5.929 phần mộ chưa xác định thông tin.

Trong số 32 đội quy tập, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đang hoạt động trên cả nước, Đội 584 và Đội 589 là hai lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ trên địa bàn Quảng Trị và nước bạn Lào.

Toàn bộ quy trình lấy mẫu hài cốt liệt sĩ được các đơn vị tiến hành khoa học nghiêm ngặt, từ khâu xác định vị trí mộ, đối chiếu hồ sơ, khai quật, lựa chọn mẫu, gắn mã số, chụp ảnh, lập biên bản đến đóng gói, bàn giao và lưu trữ đều được thực hiện theo đúng quy trình kỹ thuật do Bộ Quốc phòng ban hành. Mỗi phần mộ đều được đối chiếu nhiều lần để bảo đảm không xảy ra nhầm lẫn. Các tổ công tác tiến hành ghi nhận đầy đủ thông tin, số hóa dữ liệu, lưu trữ hồ sơ điện tử nhằm phục vụ công tác quản lý và giám định ADN về sau. Sau khi hoàn thành việc lấy mẫu, hài cốt liệt sĩ được an táng lại trang trọng, nguyên trạng khu vực mộ được hoàn trả như ban đầu.

Theo Đại tá Trương Viết Hải, trong đợt cao điểm của Chiến dịch 500 ngày đêm, Đội 584 đã khai quật khoảng 1.400 hài cốt tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9, lấy mẫu và gửi Viện Pháp y thuộc Bộ Y tế để giám định. Riêng trong đợt 1, đơn vị đã gửi 1.327 mẫu ADN. Trong khi đó, vừa trở về từ nước bạn Lào, Đội 589 đã quy tập được 25 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 16 hài cốt được tìm thấy tại Lào trong mùa khô 2025-2026.

“Mỗi mẫu ADN gửi đi là thêm một hy vọng. Mỗi danh tính được xác định là thêm một anh hùng liệt sĩ được gọi đúng tên mình sau nhiều thập kỷ”, Đại tá Trương Viết Hải chia sẻ.

Không chỉ ở Quảng Trị, tinh thần “chạy đua với thời gian” đang được các địa phương triển khai quyết liệt để trả lại tên cho các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Tại Ninh Bình, các lực lượng đã khai quật gần 3.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin tại 72 nghĩa trang; thu hơn 2.700 mẫu hài cốt, trong đó trên 2.100 mẫu đã được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị yêu cầu các đơn vị bảo đảm nghiêm ngặt quy trình chuyên môn, giữ vững tiến độ và chất lượng. Hiện, địa phương đang tích cực chuẩn bị đầy đủ nhân lực, phương tiện, trang thiết bị để tiếp tục lấy mẫu đối với hơn 7.800 phần mộ liệt sỹ chưa xác định thông tin trong 250 nghĩa trang liệt sỹ trên địa bàn.

Theo Đại tá Lê Văn Sơn, Phó Cục trưởng Cục Chính sách - Xã hội, Tổng cục Chính trị (Bộ Quốc phòng), Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo Quốc gia 515, để hoàn thành mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, Bộ Quốc phòng đã giao chỉ tiêu cụ thể cho các quân khu và đơn vị trong toàn quân; đồng thời kiện toàn các đội quy tập hiện có và bổ sung lực lượng mới. Hiện toàn quân duy trì 32 đội tìm kiếm, quy tập với khoảng 1.500 cán bộ, chiến sĩ.

Bên cạnh việc tăng cường lực lượng, nhiều phương pháp mới cũng được áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả tìm kiếm. Một giải pháp đang phát huy hiệu quả là tổng hợp, rà soát thông tin, đặc biệt là hồ sơ giải mật của nước ngoài để tổ chức các hội thảo xác minh, kết luận thông tin về mộ liệt sĩ tập thể. Đến nay, đã tổ chức hai hội thảo tại Quảng Ngãi và TPHCM. Tại Quảng Ngãi đã tìm thấy một hài cốt liệt sĩ vào ngày 29/6; khu vực Công viên Lê Thị Riêng đã được khảo sát và tổ chức lễ khai quật ngày 6/7.

“Trong quá trình dò tìm, các lực lượng đã kết hợp đối chiếu tọa độ trên bản đồ với thực địa, kết hợp lời kể của nhân chứng với thiết bị radar quét ngầm nhằm nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian và giảm khối lượng đào đắp, phá dỡ trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ”, Đại tá Lê Văn Sơn cho biết.

Đối với công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại các nghĩa trang liệt sĩ, Đại tá Lê Văn Sơn cho biết các quân khu, tỉnh, thành phố đã thành lập trên 300 đội lấy mẫu với khoảng 3.300 người tham gia. Để hạn chế thấp nhất nhầm lẫn, sai sót trong quá trình lấy mẫu và bàn giao mẫu hài cốt liệt sĩ, Bộ Quốc phòng đã giao Tập đoàn Viettel xây dựng phần mềm quản lý thông tin mẫu hài cốt liệt sĩ. Phần mềm có chức năng số hóa, lưu trữ toàn bộ thông tin trong quá trình lấy mẫu, bảo đảm có thể “truy vết” các mẫu đã lấy nếu xảy ra nhầm lẫn trong quá trình bàn giao hoặc lưu trữ.

Đại tá Lê Văn Sơn thông tin, sau hơn 100 ngày triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được hơn 1.300 hài cốt liệt sĩ với 3 mộ tập thể; tổ chức lấy mẫu hơn 27.000 mộ liệt sĩ, trong đó có hơn 20.000 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, bàn giao hơn 9.000 mẫu cho các đơn vị giám định ADN.

Khoa học mở ra hy vọng mới

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, khoa học - công nghệ đang trở thành nguồn lực quan trọng trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ.

Nếu như trước đây, việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chủ yếu dựa vào hồ sơ, di vật, nhân chứng và công nghệ giám định ADN ty thể thì ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ đang mở ra cơ hội mới để giải quyết bài toán tưởng chừng không có lời giải.

Nhiều năm qua, các nhà khoa học của Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã kiên trì nghiên cứu, phát triển các công nghệ giám định ADN tiên tiến nhằm nâng cao khả năng xác định danh tính các hài cốt liệt sĩ sau hàng chục năm nằm trong lòng đất.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến – Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), giai đoạn 2021-2025, công tác giám định ADN vẫn gặp nhiều khó khăn cả về cơ chế phối hợp lẫn những hạn chế của công nghệ. Trong nhiều trường hợp, hài cốt đã bị phân hủy nghiêm trọng khiến tỷ lệ tách chiết ADN thành công bằng công nghệ truyền thống chỉ đạt khoảng 22%.

Xuất phát từ thực tế đó, Viện Sinh học đã nghiên cứu và phát triển nhiều hướng công nghệ mới. Đến nay, công nghệ được đánh giá có nhiều triển vọng nhất và đang được ứng dụng là công nghệ xác định ADN theo các điểm di truyền đơn nucleotide (SNP).

“Nếu trước đây, chúng ta phân tích các đoạn ADN thì hiện nay chuyển sang phân tích từng điểm ADN. Dựa trên những tiến bộ mới của công nghệ giải trình tự gene, chúng tôi đã phát triển công nghệ NGS-SNP, cho phép phân tích các biến thể di truyền ở mức độ chi tiết hơn rất nhiều. Khi triển khai thử nghiệm tại Nghĩa trang Trường Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), kết quả cho thấy tỷ lệ tách chiết ADN đạt tiêu chuẩn giám định lên tới 87,3%, cao gấp khoảng bốn lần so với công nghệ trước đây”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến cho biết.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến thông tin rằng trong quá trình triển khai, Viện Sinh học đã xác định được hai trường hợp có sự phù hợp với dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ. Các kết quả này tiếp tục được kiểm chứng bằng công nghệ cũ và đều cho kết quả thống nhất. Thành công này là một tín hiệu rất đáng mừng cho thấy những hướng đi mới của khoa học-công nghệ đang mở ra nhiều triển vọng trong công tác xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian tới.

Cùng với công nghệ ADN, việc xây dựng cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc cũng đang được đẩy nhanh. Đến nay, Bộ Công an đã thu gần 95.000 mẫu sinh phẩm thân nhân, phân tích và đồng bộ hơn 50.000 mẫu vào cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây là hướng đi lâu dài mà Việt Nam đang hướng tới nhằm tạo ra nền tảng dữ liệu ADN phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc. Khi cơ sở dữ liệu được hoàn thiện, khả năng đối sánh, xác định danh tính liệt sĩ sẽ được nâng lên đáng kể.

Theo kế hoạch của Ban Chỉ đạo quốc gia, từ nay đến hết năm 2026, Chiến dịch 500 ngày đêm đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 3.000 hài cốt liệt sĩ; cơ bản hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt chưa xác định danh tính và thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ; giám định trên 9.000 mẫu hài cốt; hoàn thành rà phá bom mìn tại các địa bàn trọng điểm; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”, kết nối liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Hành trình phía trước ấy vẫn còn nhiều gian nan khi thời gian đang từng ngày bào mòn những dấu tích cuối cùng của chiến tranh. Tuy nhiên với sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị, sự chung tay của toàn xã hội, niềm tin ngày càng nhiều anh hùng liệt sĩ được trở về với gia đình, quê hương, được gọi đúng tên mình sau nhiều thập kỷ đang dần trở thành hiện thực.