Chiếc bút dưới lòng đất và hành trình tìm tên liệt sĩ

Kỷ vật đặc biệt dưới lòng đất

Giữa cái nắng tháng Bảy phủ kín Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Nầm (xã Tứ Mỹ, tỉnh Hà Tĩnh), khi có dấu tích về chiếc bút, cả tổ công tác thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin” gần như lặng đi khi đọc rõ từng nét chữ vẫn còn nguyên vẹn sau gần 60 năm.

Khoảnh khắc ấy chỉ diễn ra trong ít phút, nhưng đủ để mọi người hiểu rằng, bên cạnh những mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, cuộc khai quật còn có thể mang lên từ lòng đất những dấu tích đặc biệt của một cuộc đời.

Chiếc bút Kim tinh được phát hiện vào chiều 11/7, nằm bên phần mộ vô danh số 287, hàng 1, khu B5 của Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Nầm. Sau hàng chục năm nằm dưới lớp đất, thân bút đã đổi màu theo thời gian, nhưng những dòng chữ được khắc trên đó vẫn còn khá rõ.

Đối với lực lượng làm nhiệm vụ, đây là một trong những kỷ vật đặc biệt nhất được tìm thấy trong suốt quá trình triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin”.

Người chiến sĩ nằm cạnh chiếc bút ấy đến hôm nay vẫn chưa có tên. Chưa ai biết quê quán ở đâu, thuộc đơn vị nào, hành quân từ hướng nào đến chiến trường rồi nằm lại nơi đây. Những điều ấy vẫn đang được để ngỏ. Điều duy nhất có thể xác định lúc này là chiếc bút được phát hiện cùng phần mộ sẽ được lưu giữ như một dữ liệu phục vụ quá trình xác minh, xác định danh tính liệt sĩ, bên cạnh các mẫu sinh phẩm vừa được thu nhận.

Những ngày giữa tháng Bảy, khắp Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Nầm, công việc cứ lặng lẽ diễn ra như thế. Từng phần mộ chưa xác định danh tính được mở theo đúng quy trình. Những người lính thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh phối hợp với các bác sĩ Trung tâm Pháp y (Sở Y tế Hà Tĩnh) gần như không bỏ sót bất cứ chi tiết nào. Từ việc bóc tách từng lớp đất, thu nhận mẫu sinh phẩm, bảo quản mẫu cho đến việc ghi chép hiện trạng đều được thực hiện cẩn trọng, bởi họ hiểu rằng mỗi thao tác hôm nay đều có thể góp thêm một cơ sở khoa học cho hành trình tìm lại tên tuổi của các liệt sĩ sau này.

Đôi khi, giữa lớp đất cũ, hiện lên không chỉ là mẩu xương hay chiếc răng phục vụ giám định ADN. Có lúc là một đôi dép cao su đã mục. Có lúc là mảnh áo bạc màu. Có lúc là chiếc cúc áo đã hoen gỉ. Và cũng có lúc là một chiếc bút vẫn còn nguyên lời khắc của một thời đất nước bước vào những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến.

Tất cả đều được thu gom nguyên trạng, ghi nhận đầy đủ vị trí phát hiện và lưu giữ cùng hồ sơ của từng phần mộ. Với những người làm công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ, mỗi hiện vật đều là một dữ liệu cần được gìn giữ cẩn trọng.

Ngay sau khi việc lấy mẫu hoàn tất, Đại úy Hà Huy Chung - Trợ lý Chính trị Trung đoàn 841 (Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh), cẩn thận ghi từng thông tin lên bảng định danh, chụp hiện trạng phần mộ rồi quét mã hồ sơ để cập nhật vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia. Công việc ấy lặp đi lặp lại từ sáng đến chiều, từ phần mộ này sang phần mộ khác, gần như không có sự khác biệt ngoài những con số định danh được thay đổi sau mỗi lần hoàn thành một hồ sơ.

Hành trình nối lại ký ức

Ở nghĩa trang rộng hơn 22.000 m2 này, sự lặng lẽ dường như đã trở thành nhịp sống quen thuộc của ông Hồ Thanh Hải (SN 1973, trú xã Tứ Mỹ), người quản trang đã gần mười năm gắn bó với nơi đây. Mỗi ngày, ông quét dọn lối đi, chăm sóc từng hàng mộ, thắp hương cho các Anh hùng liệt sĩ và những ngày chiến dịch diễn ra, ông lại cùng lực lượng làm nhiệm vụ hỗ trợ việc khai quật.

Ít ai biết, chính ông cũng là thân nhân của một liệt sĩ vẫn chưa tìm được hài cốt. Chú ruột của ông là liệt sĩ Hồ Quang Huy (SN 1953), Tiểu đội phó Đại đội 4, Tiểu đoàn 394 KT, hy sinh tại chiến trường miền Nam năm 1973.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, gia đình ông vẫn chưa tìm được hài cốt. Đợt lấy mẫu ADN lần này, gia đình ông hy vọng có thể tìm được người thân, đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Nầm.

Đại tá Nguyễn Hà - Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh, thành viên Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Hà Tĩnh, sau gần 3 tuần triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Nầm, lực lượng chức năng đã khai quật 554 hài cốt và thu được 166 mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Nhiều mẫu răng đủ điều kiện giám định cũng đã được thu nhận, mở thêm cơ hội cho quá trình xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Sau ngày 27/7, chiến dịch sẽ tiếp tục được triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh).

Chiều muộn, khi những phần mộ đã hoàn tất việc thu nhận mẫu sinh phẩm được lấp đất trở lại, khu nghĩa trang dần trở về vẻ tĩnh lặng vốn có. Những người lính thu dọn dụng cụ, kiểm tra lại hồ sơ, rà soát từng hiện vật vừa được ghi nhận trong ngày trước khi kết thúc công việc.

Trong số đó, chiếc bút Kim Tinh được đặt cẩn thận vào hộp lưu giữ cùng hồ sơ của phần mộ vô danh số 287, hàng 1, khu B5, nơi nó vừa rời khỏi lớp đất đã ôm giữ suốt gần 60 năm. Dòng chữ “Quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược, học viện tặng 1968” vẫn hiện rõ trên thân bút, như một dấu tích lịch sử được gìn giữ nguyên vẹn để tiếp tục đồng hành cùng hành trình xác định danh tính người chiến sĩ đã mang theo nó vào chiến trường, hành trình có thể còn cần thêm thời gian nhưng đang được nối dài bằng những mẫu sinh phẩm, những hồ sơ được cập nhật cẩn trọng và sự bền bỉ của những người hôm nay vẫn lặng lẽ đi tìm tên cho những người nằm lại.