Chiến dịch 500 ngày đêm: Trả lại tên liệt sĩ đang nằm lại nơi “toạ độ lửa”

Hành trình nối lại những khoảng trống

Một ngày đầu tháng Bảy nắng như đổ lửa, Nghĩa trang liệt sĩ Nầm (xã Tứ Mỹ, tỉnh Hà Tĩnh), nơi những ngôi mộ xếp hàng thẳng tắp dưới màu xanh của cây cối, những nén hương lặng lẽ tỏa khói và những tấm bia đã ngả màu thời gian tạo nên một không gian trầm mặc, nơi ký ức chiến tranh chưa bao giờ lùi xa. Ở nơi ấy, nhiều phần mộ vẫn chỉ mang dòng chữ ngắn gọn: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.

Dòng chữ ấy đã tồn tại suốt hàng chục năm, đi cùng nỗi mong ngóng của biết bao gia đình trên khắp mọi miền đất nước. Cũng bởi vậy, chiến dịch lấy mẫu ADN để xác định danh tính liệt sĩ mà Hà Tĩnh đang triển khai là hành trình bền bỉ nối lại những khoảng trống mà chiến tranh để lại, để những người đã ngã xuống được gọi đúng tên sau nhiều thập kỷ.

Nghĩa trang liệt sĩ Nầm hiện có 1.195 phần mộ liệt sĩ, trong đó gần 600 phần mộ chưa xác định được danh tính. Đây là nghĩa trang có số lượng mộ chưa rõ thông tin nhiều nhất trên địa bàn tỉnh.

Ngay từ sáng sớm, khi mặt trời còn chưa lên cao, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh đã có mặt tại Nghĩa trang liệt sĩ Nầm để bắt đầu một ngày làm việc. Không có những mệnh lệnh dồn dập hay những thao tác vội vàng, mọi công đoạn đều diễn ra trong không khí trang nghiêm, cẩn trọng, linh thiêng. Tất cả đều xuất phát từ mệnh lệnh của trái tim.

Trước khi một phần mộ được mở, toàn bộ thông tin đều được lưu chụp, rà soát và số hóa lên hệ thống dữ liệu. Từng vị trí được đánh dấu, đối chiếu với hồ sơ quản lý, từng chi tiết được ghi chép đầy đủ để bảo đảm không xảy ra bất cứ sai sót nào trong suốt quá trình thực hiện. Mỗi phần mộ đều được thắp một nén hương trước khi các cán bộ kỹ thuật tiến hành những bước tiếp theo.

Sau khi khai quật, tiểu sành chứa hài cốt được đặt trang trọng trong lồng kính phủ Quốc kỳ rồi chuyển sang khu vực lấy mẫu sinh phẩm. Tại đây, các cán bộ chuyên môn tiếp tục thực hiện từng thao tác kỹ thuật với yêu cầu nghiêm ngặt về độ chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả phân tích ADN và quá trình đối sánh sau này.

Giữa nền nhiệt có khi lên tới gần 40 độ C, những bộ quân phục nhanh chóng đẫm mồ hôi. Dẫu vậy, không ai được phép rút ngắn bất kỳ công đoạn nào. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và tính chính xác gần như tuyệt đối, bởi phía sau mỗi mẫu ADN không chỉ là dữ liệu khoa học mà còn là hy vọng của những gia đình đã chờ đợi suốt hơn nửa thế kỷ.

Thiếu tá Hoàng Xuân Diệu, nhân viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh chia sẻ: Điều kiện thời tiết khắc nghiệt khiến quá trình làm việc gặp nhiều khó khăn, song cán bộ, chiến sĩ chúng tôi đều xác định đây là nhiệm vụ đặc biệt thiêng liêng. Mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay đều có thể trở thành cơ sở để một ngày nào đó xác định được danh tính của một liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Với Hà Tĩnh, công việc này còn mang ý nghĩa đặc biệt khi đây là vùng đất từng được biết đến như một trong những “toạ độ lửa” ác liệt nhất trong kháng chiến chống Mỹ. Từ Ngã ba Đồng Lộc đến những tuyến đường huyết mạch xuyên dãy Trường Sơn, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong, công nhân giao thông và dân quân tự vệ đã ngã xuống để giữ cho mạch giao thông chi viện Bắc - Nam không bị đứt gãy.

Theo Đại tá Mai Ngọc Việt, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, việc thu nhận mẫu hài cốt liệt sĩ tại các nghĩa trang được triển khai bài bản, khoa học, bảo đảm đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật phục vụ giám định ADN.

Sau gần một tháng thực hiện, Đội Quy tập Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh đã hoàn thành việc xác định vị trí phần mộ, khai quật và thu nhận mẫu tại các nghĩa trang Đức Thọ, Hương Khê, Toàn Lưu và Can Lộc, tạo tiền đề để tiếp tục triển khai đồng bộ trên toàn tỉnh.

Song song với việc thu nhận mẫu hài cốt, lực lượng chức năng cũng tăng cường tuyên truyền, vận động thân nhân liệt sĩ cung cấp thông tin và hiến mẫu ADN nhằm nâng cao khả năng đối chiếu, xác định danh tính.

Những giọt máu nối dài hy vọng đoàn tụ

Song hành với việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang liệt sĩ là một hành trình khác cũng không kém phần bền bỉ được triển khai tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Đó là việc thu nhận mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân các liệt sĩ chưa xác định được danh tính để phục vụ công tác đối sánh.

Tại hội trường Công an phường Thành Sen, những ngày đầu tháng Bảy, từ sáng sớm đã có rất đông người dân đến làm thủ tục. Phần lớn trong số họ đều đã ở tuổi xế chiều. Có người chống gậy, có người ngồi xe lăn, có người được con cháu dìu từng bước vào khu vực lấy mẫu. Trên gương mặt mỗi người là những dấu vết của thời gian, nhưng ánh mắt vẫn ánh lên sự chờ đợi sau nhiều năm tháng.

Đầu tháng Bảy đến nay, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06), Công an tỉnh Hà Tĩnh đã phối hợp với công an các xã, phường tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm ADN tại năm cụm trên địa bàn tỉnh đối với thân nhân các liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Không chỉ thực hiện việc lấy mẫu, lực lượng công an còn phối hợp cùng chính quyền địa phương, đoàn thanh niên và các lực lượng hỗ trợ rà soát hồ sơ, xác minh thông tin, hướng dẫn kê khai, đồng thời bố trí phương tiện đưa đón những người cao tuổi, người sức khỏe yếu đến các điểm thu nhận mẫu.

Giữa dòng người đến làm thủ tục hôm ấy có ông Trương Quang Tuệ (SN 1937, trú phường Thành Sen) được cháu ruột Trương Quang Chiến (SN 1967) dìu đến hội trường. Khi ký xác nhận thông tin, người cựu chiến binh Trương Quang Tuệ chậm rãi giới thiệu: “Tôi là em trai của liệt sĩ Trương Quang Kỳ, còn đây là con trai của liệt sĩ”.

Liệt sĩ Trương Quang Kỳ lên đường nhập ngũ khi người con út mới 9 tháng tuổi và hy sinh chỉ một năm sau đó. Gần 60 năm đã trôi qua nhưng gia đình vẫn chưa biết chính xác nơi liệt sĩ yên nghỉ.

Ông Trương Quang Chiến xúc động chia sẻ: “Cha lên đường nhập ngũ khi tôi mới tròn 9 tháng tuổi và hy sinh khi tôi chưa đầy 2 tuổi. Vì thế, ký ức về cha chỉ được nghe qua lời của mẹ và người thân. Giờ mong mỏi lớn nhất của gia đình là sớm tìm được thông tin, phần mộ của cha” - ánh mắt ông Chiến tràn đầy hy vọng.

Đó chỉ là một trong hàng nghìn câu chuyện mà lực lượng làm nhiệm vụ được lắng nghe trong suốt quá trình thu nhận mẫu ADN. Mỗi bộ hồ sơ được hoàn thiện, mỗi giọt máu được lưu giữ đều mang theo niềm hy vọng của một gia đình về ngày người thân được xác định danh tính sau nhiều năm chỉ hiện diện bằng những dòng thông tin còn bỏ ngỏ.

Theo số liệu thống kê từ Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh Hà Tĩnh, đến nay toàn tỉnh đã cập nhật dữ liệu của 22.733 thân nhân đang hưởng trợ cấp và 22.733 liệt sĩ. Trong đó, 10.025 liệt sĩ đã xác định được thông tin phần mộ, còn 12.708 liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Đối với nhóm chưa xác định danh tính, lực lượng chức năng đã cập nhật hơn 17.453 thông tin thân nhân theo dòng mẹ thuộc diện thu nhận mẫu ADN; đồng thời phối hợp với Bộ Công an thu nhận, thu thập 11.953 mẫu ADN phục vụ công tác đối sánh.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình khắc phục những mất mát mà chiến tranh để lại vẫn đang tiếp diễn bằng sự tận tụy của những người lính thời bình, những cán bộ công an và sự chung sức của cả cộng đồng. Trong cuộc chạy đua với thời gian ấy, mỗi phần mộ được lấy mẫu, mỗi hồ sơ được hoàn thiện, mỗi mẫu ADN được lưu giữ đều góp thêm một cơ hội để những người đã hy sinh có thể trở về với tên tuổi của mình, trong ký ức gia đình và trong lòng quê hương, Tổ quốc.