Chính sách thuốc lá: Lấy sức khỏe cộng đồng làm mục tiêu cốt lõi
Trong bối cảnh thế giới vẫn có hơn 1 tỷ người trưởng thành hút thuốc và Việt Nam ghi nhận khoảng 18.800 ca tử vong mỗi năm do phơi nhiễm khói thuốc thụ động, giảm gánh nặng sức khỏe đang trở thành yêu cầu ngày càng cấp thiết. Dù cai thuốc hoàn toàn vẫn là giải pháp tốt nhất, thực tế cho thấy một bộ phận lớn người hút thuốc vẫn tiếp tục sử dụng thuốc lá.
Vì vậy, bên cạnh các chương trình hỗ trợ cai thuốc hiện có, cuộc thảo luận toàn cầu đang mở rộng sang một câu hỏi khác: Làm thế nào để giảm gánh nặng bệnh tật liên quan đến thuốc lá đối với nhóm đối tượng này? Sự chuyển dịch đó đang định hình một thước đo mới của ngành thuốc lá, trong đó tác động đối với sức khỏe cộng đồng ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm.
Từ mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc đến mục tiêu giảm gánh nặng bệnh tật
Dù nhiều quốc gia đã áp dụng các biện pháp mạnh như tăng thuế, cấm quảng cáo, mở rộng khu vực không khói thuốc và hỗ trợ cai thuốc, nhưng tỉ lệ người hút thuốc vẫn chiếm đa số. Nếu không có các sản phẩm hợp pháp, người hút thuốc sẽ tự tìm đến thị trường chợ đen bất chấp rủi ro gia tăng từ những nguồn hàng không rõ nguồn gốc. Thực tế này đang thúc đẩy một cuộc thảo luận mới trong các chính sách y tế công, tập trung vào chủ thể chính là những người chưa cai được thuốc lá.
Một trong những tín hiệu rõ nhất của xu hướng này là việc ngày càng nhiều quốc gia cởi mở, trao cơ hội cho các sản phẩm thuốc lá và nicotine không khói (không đốt cháy), kể cả Úc – quốc gia vốn nổi tiếng với các chính sách nghiêm ngặt đối với thuốc lá.
Theo đó, Báo cáo của Thượng viện Australia, được công bố vào tháng 8 trên website Quốc hội nước này đề xuất đưa thuốc lá không khói vào quản lý tương tự New Zealand, kết hợp rà soát chính sách thuế và siết chặt kiểm soát biên giới để hạn chế buôn lậu.
Tại Trung Quốc, Chính phủ nước này đã đưa các sản phẩm chứa nicotine thế hệ mới vào hệ thống quản lý độc quyền nhà nước; trong khi Nhật Bản duy trì việc theo dõi các bằng chứng khoa học đối với việc sử dụng sản phẩm này tại các không gian kín được phân vùng riêng.
Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á như Singapore, Thái Lan, Lào hay Campuchia vẫn áp dụng chế tài cấm hoàn toàn thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng với kỳ vọng bảo vệ sức khỏe giới trẻ và ngăn chặn nguy cơ nghiện kép.
Cũng trong năm 2026, Trung Quốc lần đầu tiên chính thức định nghĩa nhóm sản phẩm thuốc lá không khói chứa nicotine và đưa túi nicotine vào phạm vi quản lý của hệ thống độc quyền thuốc lá quốc gia.
Tại Nhật Bản, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi vừa quyết định chưa áp dụng thêm các hạn chế đối với việc sử dụng thuốc lá nung nóng (TLNN) trong nhà, và sẽ tiếp tục theo dõi bằng chứng khoa học trước khi điều chỉnh. Theo đó, TLNN vẫn được phép sử dụng trong một số phòng riêng tại nhà hàng, quán bar… do không ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng không khí trong không gian kín. Cách tiếp cận này cho thấy khoa học và dữ liệu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hoạch định chính sách công.

Những động thái này phản ánh một xu hướng đang hình thành trên thế giới: từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên các biện pháp ngăn ngừa tiêu dùng sang việc tìm kiếm các giải pháp có thể góp phần giảm tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, đồng thời tăng cường khả năng kiểm soát, giám sát và thực thi của cơ quan quản lý.
Sức khỏe cộng đồng trở thành tiêu chí đánh giá hiệu quả chính sách
Trong quá trình xây dựng và điều chỉnh chính sách thuốc lá, bên cạnh mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng, việc đánh giá gánh nặng bệnh tật và các tác động đối với sức khỏe cộng đồng cũng là những khía cạnh cần được xem xét. Theo đó, khoa học và bằng chứng thực nghiệm ngày càng giữ vai trò trung tâm trong quá trình này.
Việc đánh giá sản phẩm và chính sách không chỉ dựa trên đặc điểm kỹ thuật mà còn trên dữ liệu về mức độ phơi nhiễm, độc chất học, hành vi sử dụng và tác động đối với sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đang theo dõi, nghiên cứu và xây dựng khung quản lý riêng cho các sản phẩm không khói thay vì áp dụng một cách tiếp cận đồng nhất cho mọi sản phẩm.
Từ phía doanh nghiệp, tập đoàn Philip Morris International (PMI) đã và đang đầu tư vào nghiên cứu vào danh mục các sản phẩm thuốc lá không khói. Theo công bố năm 2025, tập đoàn có hơn 1.600 nhân sự làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển, đồng thời dành 99,7% chi phí R&D cho danh mục sản phẩm không khói. Tính đến nay, PMI đã thực hiện lũy kế 337 nghiên cứu độc chất học, 32 nghiên cứu lâm sàng và 83 nghiên cứu về nhận thức và hành vi liên quan đến danh mục sản phẩm không khói.

Vấn đề nghiên cứu độc học đối với các sản phẩm không khói cũng không ngừng diễn ra tại các cơ quan y tế.
Tại Hoa Kỳ, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) áp dụng quy trình thẩm định hồ sơ khoa học nghiêm ngặt đối với các sản phẩm thay thế theo cơ chế từng sản phẩm cụ thể. Dù cho phép gia hạn chỉ định với tuyên bố giảm phơi nhiễm với một số chất có hại [so với thuốc lá điếu truyền thống] đối với một số sản phẩm thuốc lá không khói của PMI, FDA luôn nhấn mạnh các sản phẩm này vẫn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe, có tính chất gây nghiện và phải chịu sự giám sát dịch tễ liên tục sau khi cấp phép.
Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, việc hoàn thiện khung khổ pháp lý về phòng, chống tác hại của thuốc lá đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ, dựa trên các nghiên cứu khoa học độc lập và đánh giá toàn diện gánh nặng bệnh tật cũng như chi phí y tế dài hạn.
Đối với Việt Nam, trong quá trình nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, ưu tiên hàng đầu và bất biến của chính sách vẫn là bảo vệ lâu dài sức khỏe nhân dân, kiên quyết ngăn ngừa nguy cơ tiếp cận và lạm dụng nicotine ở lứa tuổi thanh thiếu niên.