Chưa kích thích được tính hấp dẫn của lịch sử
Để cải thiện tri thức về lịch sử thì trước hết phải có những thay đổi trong hệ thống giáo dục trong nhà trường, sau đó là thay đổi nhận thức của xã hội.
Tượng đài Vua Quang Trung.
Sau câu trả lời của học sinh về “mối quan hệ giữa Quang Trung - Nguyễn Huệ” trong một chương trình truyền hình mới đây, dư luận lại xôn xao về câu chuyện học sử và dạy sử. Một chương trình truyền hình có đoạn phỏng vấn các em học sinh trên 2 tuyến phố Tây Sơn và Đặng Tiến Đông ở Hà Nội và phóng viên đã đưa ra câu hỏi: “Bạn có biết hai ông Quang Trung và Nguyễn Huệ có quan hệ gì với nhau?”. Các em học sinh đã đưa ra những câu hỏi làm choáng váng người lớn: “Họ là anh em”, “Bố con”, “Bạn thân chiến đấu cùng nhau”, “Anh em cùng một nhà”... Thậm chí, có một bạn học sinh còn khẳng định: “Trường con chính là trường của ông Quang Trung - trường Nguyễn Du”!
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, khoảng trống về tri thức lịch sử trong giới trẻ không phải là chuyện của bây giờ. Mà là chuyện có từ lâu rồi, ít nhất là hơn 10 năm nay. Câu hỏi giới trẻ có quay lưng lại lịch sử hay không, vẫn được nhắc đi nhắc lại nhiều lần và thỉnh thoảng cũng rộ lên vào những thời điểm công bố kết quả thi mỗi năm. Như vậy những điểm kém của học sinh về môn Lịch sử hay câu trả lời ngây ngô nào đó về kiến thức lịch sử là một tình trạng xã hội kéo dài từ nhiều năm. Nhưng đồng thời, theo ông Quốc, đây cũng không phải là tình trạng của riêng Việt Nam.
Tình trạng học sử ở nước Mỹ dựa vào một căn cứ điều tra cũng cho thấy số người hiểu biết về lịch sử rất ít. Vậy, phải chăng thực trạng thiếu hụt tri thức lịch sử còn có tính chất khách quan của thời đại? Ông Dương Trung Quốc đặt câu hỏi và cho rằng điều này rất dễ lý giải vì nhà trường ngày nay thường quan tâm hơn đến kiến thức, kỹ năng để vào đời trong đấy có cả vấn đề nghề nghiệp, hướng nghiệp, mưu sinh.
Có thể thấy rõ ràng giới trẻ ngày nay đang đứng trước rất nhiều lực chọn, học cái gì, tin học, ngoại ngữ, quản trị kinh doanh hay hơn hay là học lịch sử, văn chương? Và trong một môi trường như hiện nay, đương nhiên không thể trách được khi các em được định hướng để chọn những gì thực tế, thực dụng, chọn học cái gì mà ra đời dễ kiếm sống hơn. Ông Quốc đưa ra tình huống nếu bây giờ xã hội có thể đặt môn Lịch sử lên một vị trí nào đó có thể định lượng bằng thu nhập thì học sinh sẽ quan tâm đến môn sử hơn.
Vấn đề học sử là vấn đề kéo dài đã nhiều năm. Các nhà giáo dục trăn trở, cả xã hội trăn trở. Nhưng sự thay đổi chưa “cơ bản” xét trên tỉ lệ vẫn rất ít học sinh đăng ký thi môn Lịch sử trong kỳ thi THPT Quốc gia vừa qua. Tại kỳ thi THPT Quốc gia 2015, Lịch sử là môn có thí sinh dự thi ít nhất. Cả 1 hội đồng coi thi hơn 60 người, chỉ phục vụ 1 thí sinh và đây là thí sinh duy nhất đăng ký thi môn Lịch sử. Hay một số Hội đồng thi của các tỉnh như Quảng Ninh có tới hơn 10 điểm thi không có thí sinh nào dự thi môn Lịch sử. Trước đó, năm 2011, điểm thi đại học môn Lịch sử la liệt điểm 1 và điểm 0. Còn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2014, do được chọn môn thi tốt nghiệp mà có trường không có thí sinh nào chọn môn Lịch sử.
Có nghĩa là việc dạy môn Lịch sử chưa có thay đổi gì đặc biệt trên 2 phương diện cơ bản của giáo dục là chương trình và sách giáo khoa và đội ngũ thầy cô. Những kiến thức lịch sử chủ yếu nghiêng về con số, ngày tháng trong sách giáo khoa biến môn sử thành một môn học nhạt nhẽo, khó nhớ. Điều cần thiết bây giờ là cần kích thích tư duy lịch sử ở các em. Theo nhà sử học Dương Trung Quốc: Lịch sử là một môn khoa học nên nó có sự cần thiết về độ chính xác, những con số, những dữ kiện chính xác, nhưng quan trọng nhất nó là sự vận động của tư duy, tính ngụ ngôn của lịch sử. Lịch sử tự nó có sức hấp dẫn rất lớn. Chúng ta không kích thích tính hấp dẫn của lịch sử, chúng ta lại buộc học sinh đọc những tấm bia đá xơ cứng.
Có thể nói trong số các nhà văn Việt Nam, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng là người vận dụng rất nhiều kiến thức lịch sử vào trong văn học để truyền bá chủ nghĩa yêu nước. Ông là người từng nói đại ý: Một con người mà không biết sử thì giống như con trâu, chỉ biết cày mà không biết cày trên ruộng của ai cả. Câu nói của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng sâu sắc và thời sự trong thời buổi hội nhập này. Bản sắc văn hóa dân tộc được thể hiện một cách sâu sắc nhất qua lịch sử.
Để cải thiện tri thức về lịch sử thì trước hết phải có những thay đổi trong hệ thống giáo dục trong nhà trường, sau đó là thay đổi nhận thức của xã hội.
