Chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy: Từ yêu cầu công nghệ đến tái cấu trúc giáo dục

Động lực công nghệ làm thay đổi cấu trúc giảng dạy

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và AI đang tạo ra một bước ngoặt lớn trong giáo dục, đặc biệt là hoạt động giảng dạy. Theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TPHCM, chuyển đổi số trong giáo dục hiện nay không còn là việc “ứng dụng công nghệ ở mức hỗ trợ”, mà là yêu cầu phải tái cấu trúc toàn diện chương trình đào tạo giáo viên, từ mục tiêu, nội dung đến phương thức tổ chức đào tạo.

Trong vài năm gần đây, AI đã chuyển từ vai trò công cụ phụ trợ sang tham gia trực tiếp vào quá trình dạy học. Công nghệ này được sử dụng trong thiết kế học liệu số, phân tích dữ liệu người học, hỗ trợ đánh giá kết quả học tập và mô phỏng các tình huống sư phạm. Việc dạy học vì thế không còn dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm chủ quan của giáo viên, mà ngày càng dựa trên dữ liệu và các mô hình công nghệ.

Tuy nhiên, theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn, mức độ triển khai chuyển đổi số và AI hiện vẫn chưa đồng đều giữa các cơ sở đào tạo và giữa các nhóm giáo viên tương lai. Điều này đặt ra thách thức lớn trong bối cảnh quy mô đào tạo giáo viên tiếp tục mở rộng. Dựa trên các mô phỏng dữ liệu, ông Sơn cho biết đến năm 2030, một số trường sư phạm trọng điểm có thể đào tạo trên 20.000 sinh viên trong chu kỳ 4 năm, trong khi nhiều cơ sở khác duy trì quy mô 4.000-5.000 người học.

Quy mô lớn, yêu cầu đào tạo đúng hạn theo Nghị định số 116/2020/NĐ-CP và áp lực đảm bảo chất lượng khiến chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà trở thành điều kiện bắt buộc. Nếu không có những cải tiến căn bản về chương trình, phương thức giảng dạy và quản trị đào tạo dựa trên công nghệ, hệ thống đào tạo giáo viên sẽ khó đáp ứng yêu cầu hình thành đội ngũ giáo viên có tư duy hiện đại và năng lực số phù hợp trong 5-7 năm tới.

Ở cấp độ chính sách, Bộ trưởng Bộ GDĐT Nguyễn Kim Sơn đánh giá việc đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và bước đầu ứng dụng AI trong dạy và học là những điểm sáng, thể hiện vai trò tiên phong của ngành giáo dục trong quá trình hiện đại hóa.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, chuyển đổi số không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo nền tảng để các cơ sở giáo dục đẩy mạnh ứng dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu và xây dựng mô hình trường học thông minh. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với đổi mới tư duy giáo dục và phát triển đội ngũ nhà giáo - nhân tố nền tảng, then chốt của chất lượng giáo dục.

Cần xác lập nhận thức mới về vai trò của công nghệ

Ở cấp độ thực tiễn, việc ứng dụng AI đang từng bước làm thay đổi phương pháp giảng dạy và trải nghiệm học tập của học sinh. Tại Nghệ An, một số giáo viên đã chủ động tích hợp AI vào bài giảng nhằm khắc phục hạn chế về thiết bị, đồng thời tăng tính tương tác và cá nhân hóa học tập.

Tiêu biểu là dự án “Khám phá nguyên tố - 29 điểm chạm công nghệ” của cô Nguyễn Thị Thu Hiền - Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Thái Hòa. Thông qua bảng tuần hoàn tích hợp mã QR, học sinh có thể tiếp cận các “AI-Storybook” và Chatbox hỗ trợ tìm hiểu kiến thức, giải bài tập, xem video thí nghiệm ảo. Theo cô Thu Hiền, việc ứng dụng AI giúp chuyển hóa dữ liệu khoa học khô khan thành nội dung sinh động, đồng thời tạo điều kiện để học sinh chủ động học tập theo năng lực và nhu cầu cá nhân.

Bên cạnh đó, một số giáo viên sử dụng trợ lý ảo AI tích hợp giọng nói để học sinh đặt câu hỏi trực tiếp và nhận phản hồi theo thời gian thực. Dù vậy, các giáo viên đều nhấn mạnh việc sử dụng AI phải được kiểm soát về thời điểm và thời lượng, coi AI là công cụ hỗ trợ sau khi học sinh đã nắm vững kiến thức cơ bản, nhằm củng cố và mở rộng hiểu biết, thay vì thay thế vai trò của giáo viên.

Trong khi đó, tại TPHCM, việc ứng dụng AI và dữ liệu lớn được đặt trong một chiến lược tổng thể hơn. Mới đây, thành phố đã phê duyệt đề án ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong đào tạo, với mục tiêu xây dựng các nền tảng học tập số dựa trên AI, hướng tới cá nhân hóa lộ trình học tập cho người học. Đề án đặt trọng tâm vào phát triển kho học liệu số dùng chung, nền tảng dạy học trực tuyến thông minh, phòng học tương tác và từng bước hình thành các phòng thí nghiệm AI phục vụ đào tạo và nghiên cứu.

Định hướng của TPHCM cho thấy AI không chỉ được sử dụng ở cấp độ bài giảng hay lớp học riêng lẻ, mà đang trở thành hạ tầng công nghệ giáo dục, gắn với dữ liệu lớn, quản trị đào tạo và dự báo nhu cầu nguồn nhân lực. Đây là cách tiếp cận mang tính hệ thống, kết nối giữa giáo dục, khoa học - công nghệ và thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tuy nhiên, các chuyên gia giáo dục đều thống nhất rằng AI không thể thay thế vai trò của giáo viên. GS.TS Huỳnh Văn Sơn cảnh báo, việc phụ thuộc quá mức vào công cụ số có thể làm suy giảm tư duy phê phán, năng lực thiết kế học tập và tương tác sư phạm thực. “Không ứng dụng AI thì chậm, nhưng ứng dụng thiếu kiểm soát sẽ gây tác dụng ngược” - ông Sơn nhấn mạnh.

Ở tầm chiến lược, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn cho rằng nhiệm vụ quan trọng nhất trong giai đoạn tới vẫn là đổi mới tư duy giáo dục, xác lập nhận thức mới về vai trò của công nghệ, tự chủ giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. AI và chuyển đổi số, vì thế, không phải đích đến cuối cùng, mà là động lực công nghệ buộc hệ thống giáo dục phải thay đổi theo hướng khoa học, hiệu quả và bền vững hơn.