Cổ phần hóa thành tư nhân hóa: Khóa cách nào?

Ngay từ đầu xây dựng chính sách cổ phần hóa (CPH) năm 1992, một số quan điểm đã đánh đồng CPH và tư nhân hóa hoặc CPH là một dạng tư nhân hóa hay CPH là tư nhân hóa từng phần... - ông Nguyễn Văn Tường- nguyên Phó trưởng Ban CPH Tổng cục quản lý vốn và tài sản nhà nước tại DN - người chắp bút cho Nghị định đầu tiên về CPH DNNN, chia sẻ. Thế nhưng, theo ông Tường, hai khái niệm này khác nhau. Trong đó, điều cốt lõi nhất của CPH là đa sở hữu, do người lao động làm chủ.

Chính phủ nhiều lần tái khẳng định: “CPH DNNN đã tạo ra loại hình DN có nhiều chủ sở hữu, bao gồm Nhà nước, người lao động trong DN và các cổ đông bên ngoài xã hội. CPH không phải là tư nhân hóa, không chuyển DNNN thành DN của một người”.

Dù mục tiêu như vậy, nhưng thực tế một số trường hợp CPH đang bị biến thành tư nhân hóa. Lật lại báo cáo tổng kết 10 năm về tình hình sắp xếp đổi mới DNNN (1991-2001), nhiều địa phương nhận định: “Xuất hiện xu hướng biến CPH thành tư nhân hóa, hay chính sách CPH có nơi còn tạo điều kiện cho quá trình tư nhân hoá”. Đồng thời, các báo cáo cũng nêu rõ trường hợp cụ thể tại địa phương mình.

Nguyên nhân chủ yếu nảy sinh tình trạng tư nhân hóa được chỉ ra: Sau CPH, người lao động trong DN không còn được hưởng sự ưu đãi về số lượng và giá mua cổ phần nhà nước phát hành hoặc bán tiếp. Do đó, người lao động không thể mua cổ phần nhà nước bán tiếp kể từ lần thứ hai. Mặt khác, để được hưởng chênh lệch về giá trị cổ phần, người lao động đã chuyển nhượng cổ phần được mua ưu đãi của mình cho các cá nhân, tổ chức bên ngoài.

Thêm vào đó, nhiều cổ đông chiến lược cũng nhanh chóng chuyển nhượng cổ phần cho cá nhân, tổ chức khác theo giá thỏa thuận, hưởng giá trị chênh lệch cổ phần ngay cả khi chưa thực hiện các cam kết đồng hành cùng DN. Đặc biệt, gần đây, việc thoái hết vốn nhanh cũng dẫn đến tư nhân mua với khối lượng cổ phần lớn...

Vì vậy, tại cuộc họp về Dự thảo Nghị định CPH, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ nhắc lại: Mục tiêu của CPH là hướng tới đa sở hữu, vận hành theo cơ chế thị trường. Vậy xử lý như thế nào với trường hợp CPH thành tư nhân hóa?

Trước hết, chúng ta đã kiên trì chối bỏ việc mua bán kiểu “một phát ăn ngay”. Chẳng hạn, năm 2015, Chính phủ không đồng ý để các nhà đầu tư mua 80-100% cổ phần tại sân bay, cảng biển theo đề xuất của họ.

Để đảm bảo tính đa sở hữu, tại dự thảo Bộ Tài chính đã quy định theo hướng tạo điều kiện cho tổ chức công đoàn, người lao động tham gia mua cổ phần ưu đãi. Thậm chí, dự thảo đã mở rộng đối tượng được mua cổ phần tại công ty mẹ cho người lao động tại công ty con. Lượng mua tối đa 100 cổ phần cho mỗi năm thực tế làm việc tại khu vực nhà nước. Bên cạnh đó, dự thảo Nghị định điều chỉnh mức giá bán bằng 60% giá trị một (01) cổ phần tính theo mệnh giá (10.000 đồng/cổ phần)...

Dù có nhiều giải pháp song thực tế rất khó xử lý triệt để tình trạng tư nhân hóa DNNN. Nhưng một vấn đề đặt ra là: Có nhất thiết phải ngăn chặn việc tư nhân hóa hay không khi mà chúng ta đang theo “cơ chế thị trường, thuận mua vừa bán”.

Thực tế cho thấy, việc CPH chỉ thực hiện đối với những DNNN không cần giữ 100% vốn điều lệ. Khi Nhà nước đã rút vốn tại DNNN thì các nhà đầu tư thuộc mọi thành phần kinh tế đều được tham gia mua cổ phần, góp vốn. Các DNNN không thuộc diện Nhà nước nắm giữ cổ phần (bán toàn bộ) thì việc các nhà đầu tư mua cổ phần và trở thành chủ sở hữu của DN này sau chuyển đổi là hoàn toàn bình thường theo quy định của pháp luật, phù hợp với kinh tế thị trường. Khi đã trở thành chủ sở hữu của DN cổ phần thì việc quản lý, sử dụng tài sản của DN này sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật về DN và Điều lệ công ty cổ phần như các DN thuộc mọi thành phần kinh tế khác.

Tuy nhiên, vấn đề cần quan tâm là tránh thất thoát vốn nhà nước. Để làm được điều này điều tối quan trọng là phải công khai, minh bạch, tránh tình trạng thỏa thuận ngầm để trục lợi cá nhân.