Cửa khẩu thông minh: Bước chuyển mới của kinh tế biên mậu Lạng Sơn

Thực hiện Quyết định số 865/QĐ-TTg ngày 17/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh, Lạng Sơn đang từng bước hoàn thiện những điều kiện quan trọng để triển khai vận hành thí điểm. Đây không chỉ là dự án đầu tư hạ tầng mà còn là mô hình quản lý mới, hướng tới số hóa toàn bộ quy trình xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc, tạo nền tảng xây dựng cửa khẩu hiện đại, thông minh và kết nối.

Theo lộ trình, giai đoạn từ quý III/2024 đến hết quý II/2026 tập trung đầu tư hạ tầng, hoàn thiện cơ chế phối hợp và các điều kiện kỹ thuật. Từ quý III/2026 đến quý III/2029 sẽ triển khai vận hành thí điểm, đánh giá, hoàn thiện mô hình trước khi nhân rộng.

Khác với phương thức quản lý truyền thống, cửa khẩu thông minh hướng tới số hóa toàn bộ quy trình từ khai báo, kiểm tra, kiểm dịch đến điều phối phương tiện và thông quan. Dữ liệu được kết nối, chia sẻ giữa các lực lượng chức năng, kết hợp với hệ thống giám sát, điều hành và các ứng dụng công nghệ, góp phần rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước cũng như hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2027 nâng năng lực thông quan tại tuyến vận chuyển hàng hóa khu vực mốc 1119–1120 từ khoảng 800 xe mỗi ngày lên 2.000–2.500 xe mỗi ngày; tuyến mốc 1088/2–1089 từ khoảng 400 xe lên 800–1.200 xe mỗi ngày. Đến năm 2030, công suất thông quan dự kiến đạt 3.000–3.500 xe mỗi ngày tại tuyến 1119–1120 và 2.000–2.500 xe mỗi ngày tại tuyến 1088/2–1089.

Trong giai đoạn đầu, Đề án tập trung thí điểm đối với mặt hàng hoa quả xuất khẩu, linh kiện điện tử xuất khẩu và linh kiện điện tử nhập khẩu. Việc lựa chọn các nhóm hàng này cho thấy mục tiêu không chỉ nâng cao năng lực thông quan mà còn giảm ùn tắc, tiết kiệm chi phí logistics, nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng và từng bước xây dựng cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị trở thành cửa khẩu kiểu mẫu, hiện đại trong khu vực.

Để bảo đảm tiến độ triển khai Đề án, tỉnh Lạng Sơn đang tập trung hoàn thiện đồng bộ hạ tầng giao thông, hạ tầng số và cơ chế phối hợp giữa các đơn vị liên quan. Ông Trần Hữu Giang, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn đề nghị các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp tiếp tục bám sát tiến độ triển khai Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh theo kế hoạch của tỉnh; chủ động phối hợp, kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Theo ông Trần Hữu Giang, các đơn vị liên quan cần khẩn trương hoàn thiện các điều kiện về hạ tầng số, kết nối, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm an toàn thông tin phục vụ vận hành hệ thống. Đồng thời, các cơ quan chuyên môn tiếp tục tổng hợp những khó khăn, vướng mắc, tham mưu UBND tỉnh báo cáo các bộ, ngành Trung ương để được hướng dẫn, giải quyết theo thẩm quyền, góp phần bảo đảm tiến độ triển khai Đề án.

Việc hoàn thiện đồng bộ hạ tầng giao thông, hạ tầng số và nền tảng dữ liệu sẽ là yếu tố quyết định hiệu quả vận hành của mô hình cửa khẩu thông minh. Khi các khâu trong chuỗi quản lý được kết nối thông suốt, hoạt động xuất nhập khẩu sẽ diễn ra nhanh hơn, minh bạch hơn và tạo thuận lợi cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp.

Việc lựa chọn nhóm hàng hoa quả để triển khai thí điểm cũng cho thấy định hướng lấy nhu cầu của doanh nghiệp làm trung tâm. Với các mặt hàng nông sản tươi, chỉ cần rút ngắn vài giờ thông quan cũng có thể giúp giảm đáng kể chi phí bảo quản, hạn chế hao hụt chất lượng và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Là doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang thị trường Trung Quốc, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Thương mại nông sản Thiện Tâm (tỉnh Đồng Tháp) kỳ vọng mô hình cửa khẩu thông minh sẽ góp phần tạo bước chuyển mới trong hoạt động xuất khẩu. Ông Nguyễn Ngọc Phú Quí, Phó Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Thương mại nông sản Thiện Tâm cho biết, doanh nghiệp kỳ vọng việc vận hành thí điểm sẽ diễn ra thông suốt, qua đó chứng minh tính khả thi của hệ thống.

“Chúng tôi cho rằng truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mà sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc trong thời gian tới. Doanh nghiệp nào chuẩn bị sớm sẽ có lợi thế. Chúng tôi hy vọng kết quả thí điểm sẽ tạo động lực để các doanh nghiệp khác cùng tham gia, góp phần nâng cao hình ảnh nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế”, ông Nguyễn Ngọc Phú Quí chia sẻ.

Theo nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, điều được mong đợi nhất không chỉ là tốc độ thông quan mà còn là khả năng chủ động trong toàn bộ chuỗi logistics. Khi biết trước thời gian xử lý lô hàng, doanh nghiệp có thể chủ động thu hoạch, đóng gói, vận chuyển và giao hàng theo đúng kế hoạch, hạn chế tình trạng ùn ứ, giảm chi phí lưu bãi và bảo quản lạnh. Đây cũng là yếu tố quan trọng giúp nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam tại thị trường Trung Quốc.

Đối với Lạng Sơn, việc tiên phong triển khai cửa khẩu thông minh không chỉ góp phần nâng cao năng lực thông quan mà còn mở ra dư địa phát triển các ngành logistics, kho bãi, thương mại điện tử xuyên biên giới và các dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu. Đây cũng là bước đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi số lĩnh vực kinh tế cửa khẩu, tạo động lực thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Nếu trước đây doanh nghiệp lo nhất là ùn tắc tại cửa khẩu thì trong tương lai, điều họ kỳ vọng là một chuỗi logistics được kết nối hoàn toàn bằng dữ liệu. Khi đó, mỗi chuyến xe chở nông sản không chỉ được thông quan nhanh hơn mà còn được quản lý minh bạch, dự báo chính xác và tối ưu chi phí. Đó cũng là mục tiêu mà Lạng Sơn đang hướng tới khi xây dựng cửa khẩu thông minh - không chỉ mở rộng năng lực thông quan mà còn kiến tạo một cửa ngõ số cho hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam với thị trường Trung Quốc.