Dân số già hóa nhanh, thiếu nhân lực chăm sóc

Áp lực chăm sóc ngày càng gia tăng

Theo dự báo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), thời kỳ cơ cấu dân số vàng của Việt Nam sẽ chính thức kết thúc vào năm 2036, sớm hơn 3 năm so với dự báo năm 2019. Đây là dấu mốc quan trọng, cho thấy Việt Nam đang chuyển nhanh sang giai đoạn dân số già và tiến tới dân số siêu già trong những thập kỷ tiếp theo.

Thống kê cho thấy, đến năm 2025, số người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) đã chiếm trên 14% dân số. Trong giai đoạn 2024-2074, dân số Việt Nam vẫn tiếp tục tăng nhưng tốc độ tăng sẽ chậm dần và đạt đỉnh vào khoảng năm 2059 theo phương án trung bình. Cùng với đó, cơ cấu dân số thay đổi mạnh, với sự gia tăng nhanh của nhóm dân số cao tuổi.

Dưới góc nhìn kinh tế, bà Nguyễn Thị Ngọc - Phó Cục trưởng Cục Thống kê cho rằng, trong thập niên tới, việc tận dụng hiệu quả lợi thế của giai đoạn dân số vàng còn lại có ý nghĩa quyết định đối với tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia. Theo bà Ngọc, cần ưu tiên đầu tư mạnh mẽ vào phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động, nhất là kỹ năng số, kỹ năng nghề và năng lực thích ứng công nghệ; đồng thời cải thiện điều kiện việc làm và môi trường lao động để giữ chân và phát huy tối đa lực lượng lao động trẻ.

Tuy nhiên, khi dân số già hóa ngày càng rõ nét, áp lực đặt lên hệ thống an sinh xã hội, y tế và chăm sóc dài hạn cũng gia tăng tương ứng. Già hóa dân số không chỉ kéo theo nhu cầu khám, chữa bệnh, mà còn làm tăng mạnh nhu cầu chăm sóc thường xuyên, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và hỗ trợ tinh thần cho người cao tuổi.

Trong bối cảnh đó, chăm sóc người cao tuổi không còn là trách nhiệm riêng của gia đình hay cộng đồng tự phát, mà ngày càng được nhìn nhận như một nhiệm vụ xã hội có tính chiến lược, đòi hỏi sự tham gia chủ động của Nhà nước, các cơ sở dịch vụ và đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản.

Vẫn còn “khoảng trống”

Dù đã có nhiều chính sách và chương trình được ban hành, thực tiễn cho thấy nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam vẫn đang thiếu hụt cả về số lượng lẫn chất lượng. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn từng chỉ rõ, nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng tăng trong khi số lượng nhân viên được đào tạo chính quy cho lĩnh vực này còn rất hạn chế.

Hiện nay, trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, cả nước mới chỉ có hai cơ sở đào tạo trình độ thạc sĩ và tiến sĩ ngành lão khoa. Các ngành liên quan như điều dưỡng, dinh dưỡng, y tế công cộng, công tác xã hội, sức khỏe tâm thần… chưa phát triển được các chương trình đào tạo chuyên sâu riêng cho chăm sóc người cao tuổi, mà chủ yếu mới dừng ở việc lồng ghép một số nội dung trong chương trình đào tạo chung. Các chương trình đào tạo ngắn hạn về lão khoa, điều dưỡng lão khoa, chăm sóc giảm nhẹ hoặc trị liệu cho người cao tuổi cũng chưa phổ biến và chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Không chỉ thiếu về số lượng, chất lượng đội ngũ chăm sóc người cao tuổi cũng chưa đồng đều. Ở nhiều nơi, đặc biệt trong mô hình chăm sóc tại nhà, người chăm sóc chưa được đào tạo bài bản về kiến thức y tế, tâm lý, kỹ năng giao tiếp hay xử lý các tình huống đặc thù. Trong khi đó, công việc chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi sự kiên nhẫn, tận tâm, thường xuyên phải đối mặt với áp lực cả về thể chất lẫn tinh thần.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, công tác chăm sóc người cao tuổi hiện vẫn chưa được xã hội đánh giá đúng mức; đội ngũ nhân lực trong lĩnh vực này nhiều khi chỉ được xem như lao động phụ trợ hoặc người giúp việc. Cách nhìn nhận này làm giảm động lực, sự gắn bó lâu dài với nghề. Bên cạnh đó, quan niệm coi chăm sóc là công việc của nữ giới cũng dẫn tới tình trạng thiếu hụt lao động nam, trong khi số lượng người cao tuổi nam đang gia tăng.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy rõ khoảng trống giữa nhu cầu và năng lực chăm sóc. Thành phố đang đẩy mạnh đầu tư phát triển hệ thống chăm sóc và điều trị cho người cao tuổi, với việc xây dựng các bệnh viện lão khoa, trung tâm chăm sóc ban ngày và khu phức hợp y tế - chăm sóc sức khỏe người cao tuổi có tổng mức đầu tư hơn 16.000 tỉ đồng. Các mô hình chăm sóc tại cộng đồng, mô hình “sáng đón đi, tối đưa về” đang được triển khai nhằm tăng khả năng tiếp cận dịch vụ cho người cao tuổi.

Tuy nhiên, đầu tư hạ tầng chỉ là một phần của lời giải. Nếu không song hành với việc đào tạo và phát triển đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, các cơ sở chăm sóc khó có thể vận hành hiệu quả và bền vững. Nhấn mạnh điều này, PGS.TS Phạm Quốc Thành - Hiệu trưởng Trường Đại học Thái Bình, cho rằng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi cần được tiếp cận như một nhiệm vụ vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa có tính khả thi trước mắt.

Theo ông Thành, cần nâng cao nhận thức xã hội về vai trò và ý nghĩa của nghề chăm sóc người cao tuổi; hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng mã nghề và bộ tiêu chuẩn kỹ năng quốc gia; đồng thời có chính sách hỗ trợ học phí, học bổng, chi phí thực hành và chế độ đãi ngộ phù hợp để thu hút, giữ chân người lao động.

Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề đặt ra là khả năng thích ứng của hệ thống chăm sóc và chất lượng đội ngũ nhân lực. Việc sớm nhận diện và giải quyết tình trạng thiếu nhân lực chăm sóc người cao tuổi không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững trong những thập niên tới.