Đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn: Bài toán chất lượng còn ở phía trước

Quy mô đào tạo từng bước mở rộng

Mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030 đang ghi nhận những tín hiệu khả quan. Theo ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), Bộ Tài chính thông tin tiến độ thực hiện mục tiêu hiện nay tương đối tích cực.

Cụ thể Việt Nam hiện có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế đang làm việc tại các doanh nghiệp. Các chương trình đào tạo chính quy, chuyển đổi ngành, nâng cao trình độ và sau đại học đang được triển khai tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TPHCM, Đại học Bách khoa Hà Nội cùng khoảng 30 cơ sở đào tạo công lập, tư thục khác.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn thuộc Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết nhiều trường đại học đã bắt đầu tuyển sinh chuyên ngành vi mạch bán dẫn từ năm 2024. Với thời gian đào tạo khoảng 4-5 năm, giai đoạn 2028-2030 dự kiến sẽ có khoảng 2.000-3.000 kỹ sư chuyên sâu tốt nghiệp mỗi năm, bổ sung cho lực lượng nhân lực hiện có.

Bên cạnh đào tạo dài hạn, các chương trình đào tạo lại người đã tốt nghiệp những ngành gần cũng được triển khai tại một số địa phương như TP.HCM, Đà Nẵng và Đồng Nai. Đây là hướng đi giúp mở rộng nguồn cung nhân lực trong thời gian ngắn hơn, tận dụng nền tảng kiến thức về điện tử, công nghệ thông tin, tự động hóa và kỹ thuật.

Tuy nhiên, tăng quy mô đào tạo mới là điều kiện cần. Bán dẫn là lĩnh vực có yêu cầu chuyên môn cao, công nghệ thay đổi nhanh và đòi hỏi người lao động có khả năng sử dụng công cụ, thiết bị chuyên dụng. Vì vậy, khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và năng lực làm việc thực tế đang trở thành vấn đề cần giải quyết.

Ông Triệu Hiệp Lộc, Phó Chủ tịch Chi hội Kinh tế Bán dẫn - AI & IoT HASEM chỉ ra nhu cầu nhân lực giữa các công đoạn trong chuỗi giá trị không giống nhau. Do đó, chương trình đào tạo cần xác định rõ từng nhóm nghề và năng lực chuyên môn tương ứng.

Thực tế, thiết kế vi mạch, đóng gói, kiểm thử và vận hành thiết bị sản xuất có yêu cầu kỹ năng khác biệt. Nếu chương trình đào tạo chưa bám sát vị trí việc làm, người học có thể mất thêm thời gian thích nghi sau khi tốt nghiệp, trong khi doanh nghiệp vẫn phải tổ chức đào tạo lại.

Một số trường đã chủ động tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để khắc phục hạn chế này. Đơn cử, Trường Đại học FPT đang triển khai hợp tác với HCL GUVI về đào tạo thực chiến ngành thiết kế vi mạch bán dẫn. Chương trình gồm 560 giờ thực hành trong 14 tuần, tập trung vào các dự án theo định hướng công nghiệp, giúp sinh viên tiếp cận quy trình thiết kế và kiểm thử vi mạch ngay trong quá trình học.

Mô hình này cho thấy sự chuyển dịch từ đào tạo thiên về lý thuyết sang tổ chức học tập dựa trên dự án, có chuyên gia hướng dẫn và gắn với yêu cầu tuyển dụng. Tuy nhiên, để mở rộng trên diện rộng, các trường vẫn cần nguồn lực đầu tư đáng kể cho phòng thí nghiệm, phần mềm chuyên dụng và đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm thực tế.

Cần đầu tư đồng bộ, không chỉ tăng chỉ tiêu

Theo các chuyên gia, một trong những hạn chế hiện nay là Việt Nam còn thiếu môi trường công nghiệp đủ phát triển để sinh viên thường xuyên thực hành trên các hệ thống và thiết bị chuyên dụng. TS Huỳnh Phú Minh Cường, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia TPHCM, cho rằng việc đào tạo nhân lực trình độ cao cần kết hợp kiến thức chuyên môn với kinh nghiệm thực tiễn. Trong khi đó, nguồn giảng viên có kinh nghiệm sâu trong ngành bán dẫn vẫn còn hạn chế.

Để bổ sung nguồn lực, các cơ sở đào tạo đang tăng cường mời chuyên gia quốc tế, hợp tác với kỹ sư nhiều năm kinh nghiệm tại doanh nghiệp và xây dựng chương trình đưa giảng viên, sinh viên ra nước ngoài học tập. Theo TS Nguyễn Quang Nam, Trưởng khoa Điện - Điện tử, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP.HCM, doanh nghiệp cần mở rộng tiếp nhận sinh viên thực tập từ 6 tháng đến một năm, đồng thời cử kỹ sư hướng dẫn trực tiếp các đề tài, dự án thực tế. Cách làm này giúp sinh viên tích lũy kinh nghiệm trước khi tốt nghiệp và rút ngắn thời gian thích nghi với công việc.

Hạ tầng nghiên cứu dùng chung cũng được xác định là một hướng hỗ trợ quan trọng. Trung tâm Quốc gia hỗ trợ sản xuất thử nghiệm chip bán dẫn được định hướng tạo điều kiện cho doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học tiếp cận hạ tầng phục vụ phát triển sản phẩm.

Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế tiếp tục được thúc đẩy. Theo ông Võ Xuân Hoài, NIC phối hợp triển khai khoảng 1.000 học bổng đào tạo bán dẫn tại Đài Loan mỗi năm, góp phần bổ sung nguồn nhân lực có chuyên môn và kinh nghiệm quốc tế.

Dù vậy, thách thức không chỉ nằm ở số lượng kỹ sư được đào tạo, mà còn ở khả năng đáp ứng yêu cầu thực tế của doanh nghiệp và năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu của Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.