Nếu phát triển thiếu kiểm soát, di sản có thể bị thương mại hóa, cảnh quan bị biến dạng

Di sản là nguồn lực, văn hóa là động lực, người dân là chủ thể

Ngày 31/10, phát biểu về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu (Đoàn TP. Huế) nhấn mạnh, nước ta có nhiều đô thị được hình thành và phát triển trên nền tảng di sản văn hóa, lịch sử, kiến trúc và cảnh quan đặc sắc. Đây không chỉ là tài sản quý giá của dân tộc mà còn là nguồn lực nội sinh, lợi thế cạnh tranh và động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, theo bà Sửu, phát triển đô thị di sản đang đứng trước một bài toán lớn: làm thế nào để vừa hiện đại hóa đô thị, thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao đời sống nhân dân, vừa bảo tồn được tính nguyên gốc của di sản, bản sắc văn hóa, cảnh quan và không gian sống của cộng đồng?

“Nếu phát triển thiếu kiểm soát, di sản có thể bị thương mại hóa, cảnh quan bị biến dạng, môi trường quá tải, người dân mất dần sinh kế truyền thống. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng bảo tồn mà thiếu cơ chế khai thác hợp lý và nguồn lực đầu tư, di sản cũng khó phát huy đầy đủ giá trị”, bà Sửu nói và cho hay, phát triển đô thị di sản không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà phải xác lập mô hình trong đó bảo tồn là nền tảng, di sản là nguồn lực, văn hóa là động lực, người dân là chủ thể và chất lượng sống là mục tiêu.

Từ đó bà Sửu kiến nghị, đổi mới tư duy quy hoạch và quản trị đô thị di sản. Phải tích hợp quy hoạch bảo tồn với quy hoạch đô thị, giao thông, hạ tầng, du lịch và môi trường; xác định rõ khu vực bảo vệ, vùng đệm, hành lang cảnh quan, giới hạn xây dựng và sức chịu tải của từng khu vực. Các dự án có nguy cơ ảnh hưởng đến di sản phải được đánh giá tác động trực tiếp và cộng dồn, có sự tham vấn chuyên gia và cộng đồng. Phát triển hạ tầng phải đồng bộ nhưng không đánh đổi cảnh quan và cấu trúc di sản.

Chuyển hóa giá trị di sản thành động lực tăng trưởng mới

Bên cạnh đó, theo bà Sửu phải chuyển hóa giá trị di sản thành động lực tăng trưởng mới. Đẩy mạnh phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và du lịch chất lượng cao; kết nối di sản với nghệ thuật, lễ hội, ẩm thực, làng nghề và các sản phẩm văn hóa đặc sắc. Tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý và phát huy giá trị di sản. Chuyển từ tư duy tăng số lượng khách sang nâng cao chất lượng trải nghiệm, thời gian lưu trú, giá trị gia tăng và hiệu quả lan tỏa đến kinh tế địa phương.

Đồng thời, đổi mới huy động và sử dụng nguồn lực, bảo đảm người dân được tham gia và thụ hưởng. Ưu tiên đầu tư hạ tầng thiết yếu, giao thông xanh, xử lý môi trường và các công trình thích ứng biến đổi khí hậu; huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, quản lý công khai, minh bạch và gắn phân bổ nguồn lực với kết quả bảo tồn cụ thể. Có chính sách phù hợp hỗ trợ người dân duy tu nhà ở, bảo vệ nghề truyền thống, tạo sinh kế; bảo đảm cộng đồng thực sự là chủ thể gìn giữ và phát huy di sản.

Nêu rõ phát triển đô thị di sản là trách nhiệm chung trong gìn giữ tài sản văn hóa quốc gia và trao truyền cho mai sau. Mỗi đô thị có bản sắc riêng, cần cách tiếp cận phù hợp, nhưng phải thống nhất nguyên tắc: không đánh đổi di sản lấy tăng trưởng; bảo tồn phải gắn với đời sống và sinh kế người dân. Từ đó, bà Sửu mong muốn Huế và các đô thị di sản cả nước trở thành hình mẫu phát triển hiện đại trên nền tảng văn hóa; để di sản không chỉ là ký ức quá khứ, mà còn là nguồn lực hiện tại, động lực tương lai.

Xây dựng mô hình kinh tế di sản và sinh kế gắn liền với bản sắc cộng đồng

Theo đại biểu Quốc hội Y Bhen Kđoh (Đoàn Đắk Lắk), với không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, các di sản miền Trung được UNESCO ghi danh cùng hệ thống lễ hội, di tích lịch sử tiếp tục được đánh thức, trở thành tài nguyên nội sinh quý giá để phát triển du lịch, văn hóa bền vững. Tuy nhiên, vùng Duyên hải Nam Trung Bộ - Tây Nguyên đang đối mặt với những thách thức. Đó là: mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế nhanh và nguy cơ mai một bản sắc văn hóa. Sức ép đô thị hóa, sự bùng nổ của du lịch đại trà thiếu kiểm soát và quá trình thương mại hóa đang làm mai một không gian sinh tồn truyền thống. Nhiều không gian kiến trúc buôn làng, nhà dài, không gian bến nước- những thiết chế xã hội tự nhiên của người dân Tây Nguyên từng bước bị thu hẹp, biến dạng.

Từ những vấn đề trên, ông Y Bhen Kđoh kiến nghị, Chính phủ hoàn thiện thể chế đặc thù, lồng ghép chỉ số văn hóa vào quy hoạch phát triển kinh tế. Theo đó, cần xây dựng khung chính sách đặc thù về tín dụng và đầu tư công cho vùng Duyên hải Nam Trung Bộ - Tây Nguyên; cần có cơ chế tài chính hỗn hợp để khơi dậy nguồn lực xã hội hóa công tác bảo tồn di sản. Khi phê duyệt các quy hoạch phát triển khu công nghiệp, đô thị, dự án thủy điện hay giao thông lớn tại miền Trung - Tây Nguyên, bắt buộc phải có báo cáo đánh giá tác động văn hóa - xã hội; tuyệt đối không đánh đổi bản sắc và môi trường sinh thái lấy tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Cùng với đó, xây dựng mô hình kinh tế di sản và sinh kế gắn liền với bản sắc cộng đồng. Cần chuyển đổi mô hình du lịch từ khai thác cảnh quan thuần túy sang kinh tế trải nghiệm di sản văn hóa bản địa. Phân cấp nhiều hơn cho địa phương, trao quyền nhiều hơn cho cộng đồng dân cư, đặc biệt là đồng bào các dân tộc thiểu số trở thành chủ thể trực tiếp quản lý, khai thác và hưởng lợi từ du lịch. Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ mang tính đặc thù để các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số phát triển các làng nghề truyền thống, phục dựng các không gian văn hóa nguyên bản gắn với xây dựng nông thôn mới.