Đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước

Chiều 20/4, Quốc hội thảo luận ở hội trường về: Đánh giá bổ sung kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước năm 2025; tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước những tháng đầu năm 2026; Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026-2030; Công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025; Tình hình thực hiện mục tiêu quốc gia về bình đẳng giới năm 2025.

Đề cập đến Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030 trong trục Nghị quyết 57, đại biểu Quốc hội Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) cho hay, giai đoạn 2026–2030 chúng ta đặt ra yêu cầu phát triển mới: phải tăng tốc để phấn đấu tăng trưởng “hai con số”, nâng sức chống chịu trước bất định toàn cầu.

Trong bối cảnh rủi ro thương mại, địa chính trị khó dự báo, bài toán cốt lõi của chúng ta là đầu tư công phải nhanh hơn, nhưng quan trọng hơn là “thông minh hơn”, ưu tiên hạ tầng số, hạ tầng năng lượng, hạ tầng đổi mới sáng tạo, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững và nâng cao đời sống nhân dân bền-vững.

Đặt câu hỏi: Đâu là thách thức mới cần nhận diện?, ông Khải nêu rằng, báo cáo của Chính phủ và cơ quan thẩm tra đã nêu rõ các điểm nghẽn truyền thống như: Thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng, điều chỉnh dự án, kỷ luật giải ngân. Trong đó vốn nước ngoài giải ngân còn thấp đến hết năm 2024, vốn nước ngoài đạt 52,7% kế hoạch.

Tuy nhiên, khi đặt kế hoạch đầu tư công 2026–2030 trong “trục” Nghị quyết 57 về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn một số thách thức mới chưa được chỉ ra đầy đủ. 

Ông Khải đưa ra phân tích: Rủi ro lạc hậu công nghệ và lãng phí dự án số, vòng đời công nghệ ngắn nhưng quy trình đầu tư dài; chậm một nhịp là mất lợi thế. Khoảng trống thể chế cho đầu tư tài sản vô hình (dữ liệu, phần mềm lõi, thuật toán, sở hữu trí tuệ) thiếu cơ chế đặt hàng, khoán chi, mua sắm theo kết quả sẽ làm chuyển đổi số bị “kéo lùi”, khó tạo năng suất. Rủi ro an ninh mạng và chủ quyền dữ liệu, càng số hóa sâu, bề mặt tấn công càng lớn; sự cố mạng có thể làm gián đoạn dịch vụ công và hoạt động sản xuất kinh doanh.

Thiếu nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị dự án số/khoa học công nghệ ở cả trung ương và địa phương, nhất là cấp tỉnh; đầu tư tiền mà thiếu người sẽ “đứt gãy” vận hành. Bên cạnh đó, nút thắt năng lượng, môi trường của chuyển đổi số như: trung tâm dữ liệu, AI tiêu thụ điện lớn. Nếu không gắn chặt với an ninh năng lượng và tiêu chuẩn xanh, tăng trưởng số có thể bị kìm bởi hạ tầng điện và áp lực phát thải.

Từ 5 thách thức trên, ông Khải đề xuất giải pháp trọng tâm cho kế hoạch 2026-2030. Theo đó để vượt qua các thách thức trên cần nhóm giải pháp trọng tâm, thống nhất với tinh thần Nghị quyết 57: Đổi mới thể chế – phát triển hạ tầng – phát triển nhân lực – giám sát theo kết quả.

Song song với đó cần thiết lập cơ chế quản trị danh mục dự án Nghị quyết 57 theo mô hình “quản lý danh mục”. Tập trung vào nền tảng dùng chung; tránh đầu tư trùng lặp; yêu cầu dữ liệu chuẩn “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”; và dự toán đủ chi phí vận hành, bảo trì để hệ thống hoạt động liên tục, ổn định.

Trước hết, đổi mới cách làm dự án số: xây dựng danh mục dự án trọng điểm thực hiện Nghị quyết 57 theo kiến trúc tổng thể quốc gia; triển khai theo mô-đun, tiêu chuẩn mở, nghiệm thu theo chỉ số đầu ra, liên thông dữ liệu, tỷ lệ dùng chung, độ sẵn sàng dịch vụ. Đồng thời áp dụng mua sắm theo kết quả để rút ngắn chu kỳ thiết kế, đấu thầu, giảm rủi ro lạc hậu.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế cho tài sản vô hình và mua sắm đổi mới sáng tạo: cho phép đặt hàng, khoán chi, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với nhiệm vụ khoa học và công nghệ, dữ liệu và nền tảng số; quy định rõ quản trị rủi ro, trách nhiệm giải trình và cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung.

Thứ ba, coi an ninh mạng là cấu phần bắt buộc. Mọi dự án số dùng ngân sách phải có “an toàn ngay từ thiết kế”, dự toán đủ cho giám sát, sao lưu, khôi phục và kiểm thử độc lập; ưu tiên các nền tảng dữ liệu, định danh, logistics, y tế, giáo dục.

Thứ tư, đầu tư cho con người, dành nguồn lực cho đào tạo STEM, quản lý dự án số, thu hút chuyên gia; đồng thời huy động khu vực tư nhân tham gia PPP phù hợp, để đầu tư công thật sự là “vốn mồi” cho đổi mới.

Bên cạnh đó, cần gắn năng lượng và môi trường, thẩm định bắt buộc nhu cầu điện, hiệu suất năng lượng cho dự án số quy mô lớn; công khai tiến độ giải ngân, đánh giá độc lập giữa kỳ và gắn trách nhiệm người đứng đầu với hiệu quả dài hạn.

“Với tầm nhìn chiến lược của Đảng, sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và sự giám sát chặt chẽ của Quốc hội, tôi tin tưởng rằng Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng để Việt Nam bứt phá, đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nâng cao năng lực tự chủ và khả năng chống chịu trước các biến động toàn cầu. Chúng ta cần hành động với tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích quốc gia, dân tộc; đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước”, ông Khải nói.