Đặt tên cho phố

Khi đã mang tên danh nhân thì mỗi tuyến phố,
mỗi con đường đều có một câu chuyện của riêng mình.

Có chăng là do Hà Nội vẫn chưa xây dựng được một ngân hàng dữ liệu tên danh nhân thật khoa học. Còn theo giới nghiên cứu, lâu nay việc đặt tên vẫn giống như một hình thức cơ học. Có nghĩa là tên mỗi tuyến phố, mỗi con đường chưa kể được những câu chuyện riêng về những danh nhân văn hóa, lịch sử được gắn tên trên tấm biển đường phố ấy.

Hiện nay có rất nhiều tên đường phố tại Thủ đô, mà cho dù đi qua mỗi ngày hoặc ở ngay khu dân cư đang sinh sống, nhưng người dân không hề biết nhân vật đó là ai, có công trạng gì trong lịch sử. Không những vậy, có những nhân vật tên gần giống nhau, nhưng là danh nhân khác nhau song lại cùng được chọn đặt tên đường. Chính vì thế, dưới mỗi tấm biển đường phố cần có phần ghi chú về tên gọi ấy ( năm sinh năm mất của nhân vật; công trạng; năm được lấy tên đặt cho đường phố…)

Việc này đã được UBND TP Hà Nội thực hiện trong vài năm trở lại đây bằng nguồn kinh phí xã hội hóa song chưa tiếp tục được triển khai đồng bộ. Vì vậy đi trên các tuyến phố có tên danh nhân, người ta sẽ thấy phố có biển chú thích, phố thì không.

Hơn nữa, trong tương quan thì hiện nay số lượng đường phố mang tên danh nhân quá nhiều, nhất là tên danh nhân của giai đoạn hiện tại. Theo thống kê của Sở VHTT Hà Nội, tính tới năm 2015, Thủ đô đã đặt tên cho 929 đường phố, trong đó 435 tuyến đường mang tên danh nhân (46,8%), 480 tuyến đường đặt theo địa danh và dạng tên khác (51,7%), 14 tuyến đường mang tên sự kiện (1,5%). Đã có rất nhiều ý kiến của các nhà quản lý văn hóa và của người dân về sự mất cân đối này.

Bởi đó là điều trái với xu hướng của một đô thị có quá trình phát triển lịch sử lâu đời. Cùng với đó là tiêu chí lựa chọn danh nhân chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tình trạng tên nhân vật lịch sử hiện đại (hơn nửa thế kỷ) đặt tên cho đường phố quá tràn lan, tạo nên sự không công bằng khi so sánh với danh nhân từ các triều đại trước đây với bề dày hàng nghìn năm lịch sử.

Cụ thể như tên tuổi của không ít danh nhân lịch sử xứng đáng lại vắng mặt chưa được đặt tên như vua Lý Thánh Tông, trạng nguyên Giáp Hải, nữ tướng Lê Chân…

Theo phân tích từ các chuyên gia, việc lấy tên người đặt cho tên phố là cần thiết. Nhưng nếu lạm dụng và không có sự chuẩn bị chu đáo, kỹ lưỡng sẽ dẫn tới lúng túng, bế tắc và thậm chí lợi bất cập hại. Đơn cử như nhiều tên danh nhân xa lạ với cộng đồng dân cư khu vực ấy; hoặc nhiều tuyến phố, tuyến đường lớn được đặt tên các anh hùng lịch sử dân tộc. Nhưng người dân mỗi khi nhắc về con phố ấy, thì chỉ nhớ rằng đó là một con phố chuyên kinh doanh dịch vụ x,y,z gì đó mà những người bình thường cũng ít lui tới.

Lại có những tên đường phố được xướng lên một cách vô cảm như Nguyễn Phong Sắc kéo dài, Lê Văn Lương kéo dài, Nguyễn Hữu Thọ kéo dài, Tôn Đức Thắng nối dài, Nguyễn Văn Linh nối dài… Và cho dù không có qui định bắt buộc nào, cộng với thực tế là chưa có đủ dữ kiện để đặt tên đường, nhưng không rõ tự khi nào thói quen lấy tên người đặt cho tên đường phố cũng đã ăn sâu trong tư duy của các nhà quản lý.

PGS.TS Dương Hồng Anh - Phó Viện trưởng Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam bảo rằng, lẽ ra khi đã mang tên danh nhân thì mỗi tuyến phố, mỗi con đường đều có một câu chuyện của riêng mình. Mà câu chuyện ấy không ai khác do chính những người dân hàng ngày, hàng giờ có mặt trên những cung đường, góc phố ấy viết lên. Tuy nhiên trong thời gian qua, việc tham khảo ý kiến của chủ nhân trực tiếp được thụ hưởng thành quả ấy có lúc, có nơi chưa thực hiện được.

Điều ấy tác động ngược trở lại cộng đồng, nên không có gì ngạc nhiên khi cộng đồng chẳng hiểu những ông/ bà có tên trên tấm biển màu xanh ấy là ai, có đóng góp gì cho đất nước…

Từ câu chuyện đường phố mang tên danh nhân, cũng cần phải được nhìn rộng ra hơn thế nữa. Bây giờ, thử tới các trường học mang tên danh nhân văn hóa- lịch sử và hỏi xem, thì có được bao nhiêu em học sinh tường tận về danh nhân được đặt tên cho trường học của mình. Từ chuyện đường phố mang tên danh nhân, thế hệ hậu sinh hiểu thêm rằng hệ thống phố mang tên các nhân vật lịch sử của đất nước thể hiện sự tôn trọng truyền thống lịch sử của cha ông, đồng thời cũng là một cách thể hiện dấu ấn lịch sử lên cuộc sống hiện đại.

Nhưng thể hiện sao cho xứng tầm danh nhân - lại là câu chuyện không đơn giản. Vì Hà Nội đang còn thiếu việc xây dựng một qui hoạch định hướng lâu dài cho việc đặt, đổi tên đường phố, quảng trường công cộng…