Dấu ấn trên vải và đá

Hoa văn trên trang phục - chiếc “căn cước mềm” của người Mông

Ở nhiều bản Mông như Pà Cò, Hang Kia, nghề trồng lanh, vẽ sáp ong và nhuộm chàm vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Để hoàn thành một chiếc váy truyền thống, người phụ nữ Mông sẽ cần phải dành nhiều tháng để hoàn thiện: đi lấy lanh, giã sợi, se chỉ, dệt vải, vẽ sáp rồi nhuộm chàm nhiều lần cho đến khi đạt độ sâu màu mong muốn. Mỗi công đoạn như một nghi lễ, đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và cảm nhận tinh tế.

Người Mông coi họa tiết là cách “ghi chép” đời sống. Trước đây, khi phụ nữ trong bản phần nhiều không biết chữ, hoa văn trở thành cuốn nhật ký bằng hình khối. Nhìn vào đó, người ta có thể nhận ra người mặc thuộc dòng họ nào, tay nghề tốt hay không, tính cách trầm hay tươi, gia đình có điều kiện hay khó khăn.

Họa tiết phổ biến trên trang phục người Mông ở Mai Châu chủ yếu là các mô-típ hình học: hình xoắn ốc tượng trưng cho vòng đời và sự tuần hoàn của vũ trụ; hình thoi và quả trám mô phỏng ruộng bậc thang; các đường gạch song song thể hiện sự bền vững; hoa lá, con bướm, mặt trời gắn với niềm tin phồn thực và sự sinh sôi. Những đường chỉ không ngẫu nhiên, mà được sắp đặt theo nguyên tắc đối xứng, trật tự, như vũ trụ thu nhỏ ngay trên tấm váy.

Màu sắc của trang phục Mông cũng mang triết lý riêng. Từ chàm xanh lên men nhiều ngày, từ rễ cây đỏ, vỏ gỗ nâu hay đất vàng, các gam màu đều gần gũi với tự nhiên - mộc, sâu, không chói gắt. Người Mông quan niệm: sống hòa với đất, mặc cũng phải hòa với đất. Vì vậy, dù hiện nay nhiều sản phẩm đã dùng màu công nghiệp cho phù hợp thị trường, trang phục truyền thống dùng trong lễ cưới, lễ tết vẫn giữ nguyên màu sắc tự nhiên như lời cam kết với tổ tiên.

Hoa văn trên tường - ngôi nhà cũng “biết nói”

Nếu trang phục là “căn cước mềm”, thì ngôi nhà là “bản đồ tinh thần” của người Mông. Không cần đến cọ hay sơn, đôi khi chính cấu trúc của nhà cũng là một dạng họa tiết. Những bức tường trình đất dày cả nửa mét, mái lợp ngói âm dương, cửa gỗ đục đơn giản nhưng có trật tự… đều mang ý nghĩa riêng.

Nhiều ngôi nhà của người Mông được trang trí bằng những họa tiết vẽ hoặc khắc trên gỗ, than củi hoặc khoáng màu. Hình tam giác tượng trưng cho núi - sự bảo vệ và sức mạnh; hình tròn tượng trưng cho mặt trời - ánh sáng và trường tồn; các họa tiết song song thể hiện sự ổn định. Những hoa văn này thường được đặt ở những vị trí quan trọng như cửa chính, cột giữa nhà, tường gần bếp. Theo quan niệm của người Mông, đó là cách giữ bình yên cho gia đình, trừ tà và mang lại phúc lộc.

Một số hoa văn không xuất hiện rõ ràng bằng nét vẽ, nhưng nằm trong chính cấu trúc của ngôi nhà: hàng đá xếp quanh sân theo nhịp điệu; khung cửa có nan gỗ đan hình học; vì kèo gỗ đặt theo logic phong thủy. Nhà người Mông là không gian sống nhưng cũng là nơi ngự của tổ tiên và linh hồn gia đình, vì thế kiến trúc không chỉ để che mưa nắng mà còn để cân bằng khí, đất, người.

Họa tiết và câu chuyện truyền lại

Từ con dốc nhỏ dẫn vào bản Pà Cò, tôi ghé thăm ngôi nhà của chị Sùng Y Giớ  – người phụ nữ Mông đã ngoài 50 tuổi, vẫn giữ thói quen vẽ họa tiết lên kiến trúc mỗi dịp sửa nhà. Chị là một trong những người tiên phong  trong việc đưa nghề truyền thống vào hoạt động trải nghiệm cho khách du lịch tại địa phương. Khi chúng tôi đến, sân nhà chị rộn ràng tiếng khách tham gia hoạt động trải nghiệm, người cầm bút sáp, người thử pha chàm, người chăm chú quan sát từng nét hoa văn hiện lên trên nền vải lanh. Mùi sáp nóng và chàm lên men quyện vào nhau, tạo nên thứ hương rất riêng chỉ thấy ở nhà người Mông.

Chị Giớ từng một thời mang váy lanh, đồ thổ cẩm lên Hà Nội để bán. Nhưng sau đợt dịch COVID - 19, chị quyết định về Pà Cò, mở lớp trải nghiệm nhỏ ngay tại nhà: từ  vẽ sáp ong, trang trí hoa văn chàm và họa tiết trên cột nhà, cửa gỗ cho đến ngâm chân thuốc là người Mông. Chị chia sẻ: “Khách đến đây, chị không chỉ cho họ xem, mà để họ tự làm, tự hiểu cái đẹp này sinh ra như thế nào”. Vừa nói, tay vừa bình thản đưa bút sáp tạo nên những đường cong mảnh và đều trên nền vải thô.

Không chỉ trang phục, chị còn có thể hướng dẫn cách đọc và vẽ các ký hiệu trên chính kiến trúc nhà Mông. Hình tam giác tượng trưng cho núi, hình tròn tượng trưng cho mặt trời hay những đường song song bảo hộ gia chủ. Chị dẫn khách đi thăm xung quanh gian nhà, vừa đi lại vừa giới thiệu, giải thích ý nghĩa của những họa tiết, hoa văn trên tường: “ Hình tròn bao quanh là mặt trời luôn soi sáng, người Mông sống trên núi nên bên trong là những hình tam giác là tượng trưng cho hình ảnh những quả núi. Còn hình ảnh đường thẳng cùng xoắn ốc là biểu tượng cho con mắt cùng sống mũi…”. Tất cả những hình ảnh họa tiết  đó không chỉ là những hoa văn thông thường mà còn ẩn chứa những ý nghĩa vô cùng sâu sắc.

Nhờ những người như chị Súa, họa tiết của người Mông không chỉ dừng lại trên váy, trên vách tường, mà đang bước ra đời sống theo một cách mới – gần gũi, thực hành và đầy tự hào. Rời căn nhà, rời Mai Châu, người ta mang theo không chỉ một mảnh vải nhuộm chàm hay một miếng gỗ khắc họa tiết, mà mang theo cả câu chuyện của những con người vẫn bền bỉ gìn giữ ký ức bằng đôi tay và hơi thở của mình. Trong thời đại mà tốc độ và công nghệ có thể khiến mọi thứ đi quá nhanh, những hoa văn Mông vẫn tồn tại như lời nhắc nhẹ rằng: văn hóa chỉ sống khi có người chạm vào, làm ra và truyền lại. Chính ở những gian bếp có khói, những cột nhà có vết khắc cũ và những tấm váy lanh phơi gió… người Mông đang âm thầm viết tiếp câu chuyện của mình - bằng màu, bằng sáp, bằng đá, và bằng cả niềm tự hào không thể phai mờ.