Để AI không làm thay việc học

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục, cho biết nếu năm 2023, khi ChatGPT xuất hiện, câu hỏi đặt ra là có nên cấm AI hay không thì đến năm 2026, vấn đề đã chuyển sang cách sử dụng công nghệ này. Theo ông Vinh, nhà trường cần giúp học sinh hiểu lợi ích, rủi ro và biết sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm. Dạy trẻ em về an toàn giao thông không có nghĩa là dạy các em lái xe máy. Tương tự, dạy AI ở bậc tiểu học không đồng nghĩa với việc hướng dẫn trẻ sử dụng ChatGPT. Điều quan trọng là giúp học sinh hiểu thế giới công nghệ mà các em đang sống.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong chính sách của nhiều nước. Singapore cho học sinh lớp 1, lớp 2 làm quen với khái niệm AI; khoảng lớp 4, các em có thể sử dụng một số công cụ trong môi trường được kiểm soát, có giáo viên hướng dẫn. Tại Pháp, học sinh khoảng 13-14 tuổi mới bắt đầu sử dụng AI tạo sinh có giới hạn trong lớp học. Riêng thành phố New York (Mỹ) cấm học sinh từ mẫu giáo đến hết lớp 8 sử dụng AI tạo sinh trong một năm học.

Những chính sách khác nhau cùng đặt ra vấn đề về độ tuổi, cách sử dụng và vai trò giám sát của nhà trường. Với Việt Nam, đưa AI vào chương trình phổ thông cần gắn với việc hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện và khả năng nhận biết giới hạn của công nghệ.

Khảo sát năm 2024 được GS.TS Lê Anh Vinh dẫn lại cho thấy 48% học sinh được hỏi chưa được giáo viên hướng dẫn sử dụng AI; 47% cảm thấy thiếu kiến thức, kỹ năng và hơn 42% gặp khó khăn về thiết bị, công nghệ. Khi nhà trường chưa kịp trang bị kiến thức, nhiều học sinh tự học cách dùng AI từ bạn bè hoặc gia đình.

Ông Frank Van Cappelle, Trưởng bộ phận Đổi mới học tập toàn cầu của UNICEF, lưu ý AI có thể cải thiện kết quả học tập nhưng cũng gây tác động tiêu cực nếu sử dụng không phù hợp. Theo ông, trẻ em không nên được tiếp cận rộng rãi với chatbot AI đa mục đích vốn không được thiết kế riêng cho giáo dục. Công cụ học tập cần hướng dẫn học sinh từng bước suy luận, phù hợp với chương trình và độ tuổi, thay vì đưa ra đáp án để các em sử dụng ngay.

AI cũng đặt ra yêu cầu đổi mới cách dạy và đánh giá. Một bài văn trôi chảy hay bài thuyết trình hoàn chỉnh chưa đủ chứng minh học sinh tự làm và thực sự hiểu bài. Giáo viên vẫn cần theo dõi quá trình học tập, nhận diện năng lực của từng em.

Đưa AI vào trường học cần bắt đầu từ mục tiêu giáo dục. Học sinh phải biết khi nào nên dùng AI, cách kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình. Công nghệ chỉ thực sự có ích khi giúp các em hiểu sâu hơn, tự suy nghĩ và giải quyết vấn đề, chứ không làm thay phần việc quan trọng nhất của người học.