Vẽ vị phố, lưu dấu ký ức đô thị Hà Nội

10 năm rong ruổi cùng phố

Tháng 9/2016, từ những lần gặp gỡ khi đi vẽ phố, Nhóm Ký họa đô thị Hà Nội - Urban Sketchers Hanoi ra đời với 4 thành viên sáng lập đều là kiến trúc sư: Đinh Hải, Chu Quốc Bình, Nguyễn Hoàng Lâm và Trần Thị Thanh Thủy. Với tinh thần phi lợi nhuận, nhóm tạo không gian để những người yêu Hà Nội, yêu ký họa cùng quan sát, cảm nhận và ghi lại thành phố bằng góc nhìn riêng.

Mỗi chiều chủ nhật, các thành viên lại hẹn nhau ở một địa điểm, ngồi xuống và vẽ. Những công trình kiến trúc, hàng cây, góc phố, nếp sinh hoạt thường ngày, những gánh hàng rong và thức quà quen thuộc lần lượt hiện lên trên giấy. Không có khoảng cách giữa người vẽ chuyên nghiệp và người mới cầm bút; từ trẻ nhỏ, sinh viên đến người cao tuổi, từ người dân địa phương đến bạn bè quốc tế, tất cả đều có thể tham gia.

Từ vài thành viên ban đầu, cộng đồng Urban Sketchers Hanoi nay có hơn 28.000 thành viên. Trong 10 năm, nhóm tổ chức hàng trăm buổi ký họa cộng đồng, các triển lãm, lớp hướng dẫn miễn phí và hơn 70 chuyến hành trình ký họa trong nước, quốc tế. Điều giữ mọi người gắn bó không chỉ là niềm vui vẽ tranh, mà còn là cơ hội nhìn thành phố kỹ hơn, nhận ra vẻ đẹp của những điều vốn quen thuộc.

Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy, Trưởng nhóm Ký họa đô thị Hà Nội, nhớ lại những buổi đầu, nhóm chủ yếu tìm đến các công trình cũ và góc phố đẹp. Nhưng càng ngồi lâu, các thành viên càng nhận ra phía sau một mái nhà, cửa hàng hay con phố luôn có những câu chuyện về con người. Đó là bác Oanh rung chiếc chuông nhỏ thay lời rao hàng, hay anh Toàn ở phố Hàng Thiếc nỗ lực giữ nghề làm cốm truyền thống giữa những cửa hàng đồ kim loại. Những câu chuyện ấy khiến nhóm hiểu rằng ký họa phố cần có cả những người đang sống và làm việc trong phố.

Không dừng ở những bức vẽ, nhóm còn tổ chức triển lãm, biên soạn sách để lưu lại nhiều diện mạo của Thủ đô. “Tập thể cũ Hà Nội - Ký họa và hồi ức” (NXB Kim Đồng) được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 12; “Phố cổ Hà Nội - Ký họa và hồi ức” (NXB Kim Đồng) nhận giải Khuyến khích Giải thưởng toàn quốc về Thông tin Đối ngoại. “Ấn tượng Hà Nội - Từ ký họa những công trình thời Pháp” cũng là một dấu mốc trong hành trình ấy.

Mỗi cuốn sách là một cách tiếp cận thành phố, từ kiến trúc, không gian sống đến ký ức và sinh hoạt cộng đồng. Ra mắt đúng dịp kỷ niệm 10 năm thành lập nhóm, “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký họa và tùy bút” (Nhã Nam và NXB Hà Nội) tiếp tục mạch sáng tác đó, lần này đi sâu vào văn hóa ẩm thực đường phố.

Khi món ăn trở thành di sản sống

Được hình thành từ ý tưởng đi vẽ quán hàng, món ăn để lưu giữ “hương vị cổ” của phố, cuốn sách “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký họa và tùy bút” là kết quả của khoảng 5 năm quan sát, trò chuyện và trở lại những địa điểm quen thuộc. Hơn 150 bức ký họa cùng hơn 30 bài viết thuộc nhiều thể loại tạo nên một bức tranh đa dạng về ẩm thực Hà Nội, từ cốm, phở, bún chả, bún thang, chả cá đến hàng quà, quán ăn, chợ phố và những gánh hàng rong.

Điểm đáng chú ý là tranh và chữ không đứng riêng thành hai phần tách biệt. Theo kiến trúc sư Nguyễn Hoàng Lâm, một trong những thành viên sáng lập Urban Sketchers Hanoi, ký họa trực tiếp đem lại cảm nhận khác với việc vẽ từ ảnh. Khi thực sự ngồi giữa một góc phố, người vẽ có thể cảm nhận ánh sáng, nhiệt độ, mùi, màu sắc và không khí xung quanh; những yếu tố ấy góp phần làm nên cảm xúc của khoảnh khắc được ghi lại.

Trong cuốn sách, một bức vẽ có thể giữ lại dáng người bán hàng, chiếc bàn nhỏ bên hè phố hay màu sắc của món ăn. Phần viết mở rộng câu chuyện bằng lịch sử, ký ức và những chi tiết về đời sống, nghề nghiệp phía sau hình ảnh. Quá trình sáng tác cũng diễn ra theo hai chiều: Có câu chuyện bắt đầu từ một bức tranh rồi được tìm hiểu sâu hơn, có nội dung được lựa chọn trước để nhóm trở lại thực địa, bổ sung những góc vẽ cần thiết.

Là đồng chủ biên cuốn sách, kiến trúc sư Phạm Vũ Thương Nhung cho rằng ẩm thực là cánh cửa gần gũi để tiếp cận “di sản sống”, kết nối không gian đô thị với sinh kế, tập quán, con người và ký ức cộng đồng. Phía sau một món ăn còn có mùa vụ, nguồn nguyên liệu, căn bếp gia đình và những người làm nghề đã bền bỉ giữ gìn hương vị qua nhiều năm tháng.

Quá trình thực hiện cuốn sách cũng khiến những người làm sách nhìn lại quan niệm về “hương vị cổ”. Hương vị không phải một công thức bất biến: nguyên liệu, không gian, người ăn và nhịp sống đều có thể thay đổi. Điều quan trọng là người làm nghề giữ được những giá trị cốt lõi, đồng thời thích nghi để món ăn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Với kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy, phố cổ cần được nhìn như một “di sản sống”, nơi giá trị không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn hiện diện trong nghề truyền thống, hàng quán, nếp sinh hoạt và ký ức cộng đồng. Chị chia sẻ: “Yêu một thành phố trước hết phải hiểu thành phố ấy. Hiểu để biết điều gì có thể thay đổi và điều gì không nên đánh đổi”.

Nhà sử học Lê Văn Lan nhận xét, hơn 150 bức ký họa trong sách, dù được thể hiện bởi nhiều người vẽ khác nhau, đều toát lên tinh thần “chân thật và say mê”; trong khi hơn 30 bài viết thuộc nhiều thể loại gặp nhau ở tinh thần “trách nhiệm và lo toan”. Theo ông, những cuốn sách của nhóm Ký họa đô thị Hà Nội góp phần xây dựng cách ứng xử đúng đắn với các di sản nhiều giá trị được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Từ những công trình cũ đến hàng quán, thức quà và người lao động bình dị, hành trình của Urban Sketchers Hanoi cho thấy ký họa có thể trở thành một cách lưu giữ dấu tích thời gian. Với “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký họa và tùy bút”, những nét vẽ và trang viết tiếp tục ghi lại một Hà Nội được tạo nên từ những điều gần gũi nhất, nơi hương vị món ăn gắn với con người và nhịp sống của phố.