Để làng nghề sống được bằng nghề

Bảo tồn di sản phải gắn với sinh kế

GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam, cho rằng, di sản văn hóa làng nghề theo Công ước UNESCO năm 2003 là một di sản sống năng động, bao gồm kỹ thuật chế tác, chuẩn mực thẩm mỹ, quan hệ thầy trò và không gian thực hành. Giữ sản phẩm phải đi liền với giữ người làm ra sản phẩm. Nếu thiếu lực lượng kế tục hoặc người dân khó sống bằng nghề, di sản sẽ suy giảm và đóng băng.

Nhận định này cho thấy bảo tồn làng nghề không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ mẫu vật, phục dựng kỹ thuật hay tổ chức các hoạt động tôn vinh. Điều cốt yếu là duy trì môi trường để nghề tiếp tục được thực hành, người thợ có điều kiện sáng tạo và tri thức truyền thống được chuyển giao cho thế hệ sau.

Trong bối cảnh thị trường liên tục thay đổi, việc duy trì nghề truyền thống cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới. Sản phẩm phải đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng, có mẫu mã phù hợp, chất lượng ổn định và khả năng cạnh tranh. Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp cho rằng, bảo tồn làng nghề cần gắn với khả năng sống được bằng nghề. Khi sản phẩm có khách hàng, người thợ có thu nhập ổn định, các gia đình sẽ có điều kiện tiếp tục truyền nghề, còn người trẻ có thêm lý do để lựa chọn trở về hoặc gắn bó với quê hương. Đây là mối liên hệ cụ thể giữa gìn giữ văn hóa và phát triển kinh tế nông thôn.

Muốn giữ nghề, trước hết phải tạo điều kiện để người làm nghề có thể sống bằng chính công việc của mình. Khi sản phẩm được thị trường đón nhận, giá trị lao động thủ công được ghi nhận xứng đáng, nghề truyền thống mới có thêm động lực phát triển. Đây cũng là cơ sở để thu hút người trẻ tham gia, bổ sung tư duy sáng tạo và hình thành những thế hệ kế cận cho các làng nghề.

Kết nối du lịch để gia tăng giá trị làng nghề

Nếu xúc tiến thương mại giúp sản phẩm tìm đến khách hàng thì du lịch tạo cơ hội để du khách đến gần hơn với nơi sản phẩm được làm ra, gặp gỡ người thợ và tìm hiểu câu chuyện phía sau mỗi công đoạn chế tác. Đây là hướng tiếp cận được gợi mở từ Tuần lễ quảng bá, kết nối du lịch nông nghiệp, nông thôn trong khuôn khổ chuỗi sự kiện tại Hà Nội.

Bên cạnh mở rộng thị trường, xây dựng thương hiệu và khẳng định vị thế của sản phẩm thủ công Việt Nam cũng là yêu cầu cấp thiết. PGS.TS Đặng Mai Anh, nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, các nghệ nhân chính là những di sản sống đang nắm giữ bí quyết nghề vô giá. Dù xuất khẩu thủ công mỹ nghệ Việt Nam giai đoạn 2019-2026 duy trì mức tăng trưởng ấn tượng, làng nghề Việt vẫn đối mặt với tình trạng thiếu thương hiệu chính danh. Nhiều sản phẩm tinh xảo do nghệ nhân làm ra phải xuất khẩu qua bên thứ ba mà không được gắn tên thương hiệu Việt.

Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn phải xây dựng thương hiệu, khẳng định xuất xứ và ghi nhận giá trị sáng tạo của người thợ. Theo PGS.TS Đặng Mai Anh, mô hình hợp tác giữa nhà thiết kế, nghệ nhân và doanh nghiệp nhằm bổ trợ tư duy xu hướng với kỹ thuật chế tác bậc thầy, giúp sản phẩm có vị trí chính danh trên thị trường. Sự kết hợp này tạo điều kiện để sản phẩm vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa đáp ứng thị hiếu hiện đại và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Trong khi đó, du lịch mở ra một kênh quảng bá sinh động, giúp sản phẩm được giới thiệu cùng câu chuyện về vùng đất và người làm nghề. Thay vì chỉ tham quan gian hàng hoặc mua đồ lưu niệm, du khách có thể trải nghiệm quy trình làm gốm, thử đan lát, tìm hiểu kỹ thuật dệt, nghe nghệ nhân kể về lịch sử nghề và khám phá không gian văn hóa địa phương. Khi được tổ chức bài bản, những hoạt động này có thể biến quá trình sản xuất thủ công thành trải nghiệm văn hóa hấp dẫn.

Từ góc nhìn của chuyên gia du lịch, ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á, cho rằng, việc kết hợp giữa du lịch và làng nghề không chỉ tạo ra nguồn thu nhập mới cho người dân địa phương mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Để du lịch làng nghề phát triển bền vững, cần lấy cộng đồng làm trung tâm, chú trọng đến giá trị văn hóa và cảnh quan thiên nhiên đặc trưng của từng địa phương. Việc phát triển du lịch cần dựa trên nền tảng văn hóa bản địa, bảo đảm sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong xây dựng và quản lý các sản phẩm du lịch.