Để nghị quyết đi vào cuộc sống - Bài 5: Đổi mới thực chất từ tư duy, cơ chế vận hành đến chất lượng đội ngũ

PV: Thưa ông, trong phát biểu chỉ đạo, Tổng Bí thư đã nhấn mạnh đây “không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới, mà là phương thức quản trị địa phương mới”. Vậy theo ông, mối quan hệ và sự khác biệt giữa tinh gọn bộ máy và đổi mới quản trị là gì, và phải làm gì để không rơi vào tình trạng cải cách hình thức mà chưa đổi được thực chất? 

Ông Trần Anh Tuấn: Trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 vừa qua, Tổng Bí thư nhấn mạnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp “không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới mà còn là phương thức quản trị địa phương mới” đã chỉ cho chúng ta một tư duy đúng, một nhận thức đúng khi tinh gọn tổ chức bộ máy.

Thiết kế mô hình tổ chức và phương thức quản trị là hai mặt của một vấn đề. Mô hình tổ chức là khung cấu trúc ổn định, phương thức quản trị là cách thức hoạt động, vận hành. Mô hình tổ chức mới thì phải có phương thức quản trị mới. Gồm từ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức đến con người, cơ chế hoạt động, chế độ làm việc, điều kiện và phương tiện làm việc, nguồn lực,...

Nếu sắp xếp tổ chức theo hướng tinh gọn hợp lý, nhưng phương thức hoạt động không được đổi mới thì đương nhiên sẽ sa vào tình trạng “bình mới rượu cũ”, bộ máy có thể được tinh gọn nhất thời nhưng xu hướng sẽ dễ lại chồng chéo chức năng, nhiệm vụ. Tinh gọn tổ chức sẽ mang tính hình thức, không đạt được mục tiêu “tinh- gọn- mạnh- hiệu năng- hiệu lực- hiệu quả”.

Đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế thị trường định hướng XHCN, hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN và đẩy mạnh cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, các văn kiện của Đảng từ Đại hội XII tới nay đều xác định chủ trương đổi mới quản lý nhà nước, hiện đại hóa quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu quả. Vì thế, thực hiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp thay vì 3 cấp, đương nhiên tất yếu phải chuyển sang phương thức quản trị địa phương mới. Với tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt là địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm, bảo đảm tính độc lập, chủ động, sáng tạo, linh hoạt của chính quyền địa phương trên cơ sở các nhiệm vụ, quyền hạn được phân quyền theo quy định của pháp luật.

Phương thức hoạt động của chính quyền địa phương có nhiều việc phải làm như đổi mới chế độ làm việc, cơ chế hoạt động; phân định thẩm quyền rõ ràng, việc của tỉnh để tỉnh làm, việc của xã, phường để xã, phường làm; quy định lại quy trình xử lý công việc theo hướng đơn giản gắn với số hóa quy trình, theo chức trách, thẩm quyền từng vị trí việc làm. Xóa bỏ tình trạng xin ý kiến, xin chủ trương, việc của cấp nào cấp ấy phải giải quyết theo thẩm quyền, đúng pháp luật và chịu trách nhiệm. Thực hiện số hóa dữ liệu và thiết lập cơ sở dữ liệu trong từng đơn vị hành chính và cả quốc gia; tiếp tục cải cách chế độ công vụ theo vị trí việc làm; nhấn mạnh và coi trọng phẩm chất, năng lực, tính quyết đoán và trách nhiệm người đứng đầu; tuyển chọn người có tài năng; ai dùng thì người đó tuyển, ai giao việc thì người đó đánh giá; có chế độ chính sách phù hợp và điều kiện làm việc thuận lợi để tạo động lực làm việc cho cán bộ, công chức. Chuyển giao dịch vụ công cho khu vực ngoài nhà nước thực hiện… Những công việc này chúng ta đã, đang và sẽ phải làm.

Nếu lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo cốt lõi, như chỉ đạo đã đặt ra, thì theo ông hệ thống chính quyền địa phương cần thay đổi cụ thể những gì về quy trình, dữ liệu, phân quyền và trách nhiệm người đứng đầu để biến mục tiêu đó thành kết quả đo đếm được?

-Thay đổi đầu tiên và là gốc rễ của mọi vấn đề là tư duy, là nhận thức. Mọi sự đổi mới, cải cách đều bắt đầu từ tư duy, nhận thức. Chính quyền địa phương 3 cấp trước đây (tỉnh, huyện, xã) và chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay (tỉnh, xã) thực ra là 2 mô hình khác nhau. Chính quyền địa phương 2 cấp là một mô hình mới gồm cấp tỉnh và cấp dưới tỉnh. Nhưng cho tới nay, vẫn có những tư duy, suy nghĩ chưa đúng, vẫn coi chính quyền địa phương 2 cấp là phép trừ giản đơn của chính quyền địa phương 3 cấp, là đơn thuần kết thúc hoạt động của chính quyền cấp huyện. Dẫn đến, khi hoạch định chính sách và tổ chức hoạt động, cấp xã vẫn bị nhìn nhận như là xã, phường, thị trấn trước kia. Từ tư duy và nhận thức đó dẫn tới xuất hiện các khó khăn trong vận hành chính quyền địa phương 2 cấp.

Ví dụ như việc phân quyền, phân cấp giữa Trung ương với cấp tỉnh và cấp xã vẫn chưa đồng bộ với các quy định về quy trình, thủ tục. Thẩm quyền được giao nhưng khó thực hiện do vẫn theo quy trình trước đây, vẫn thiếu điều kiện thực hiện về nguồn lực như tài chính, ngân sách và biên chế. Việc quy định các cơ quan tham mưu cho UBND xã, phường mới chưa được thiết kế phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

Trong công vụ thì xã, phường đến nay vẫn chưa có danh mục vị trí việc làm để xác định biên chế và quản lý công chức; đội ngũ cán bộ, công chức hiện vẫn đang là phép cộng cơ học của các tổ chức trước kia. Chất lượng vẫn chưa được đánh giá, xếp loại phân định để quyết định ai sẽ bố trí vào bộ máy mới, ai sẽ được giải quyết chính sách và rời khỏi công vụ…Nói cách khác, phương thức hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp chưa được đổi mới cơ bản phù hợp với yêu cầu của quản trị địa phương hiện đại.

Cho nên cần tư duy, nhận thức đúng về chính quyền địa phương 2 cấp. Đây là một mô hình mới gồm cấp tỉnh và cấp dưới tỉnh. Các đơn vị hành chính xã, phường, đặc khu hoặc sau này pháp luật có thể quy định thêm các tên gọi khác nhưng đều là cấp dưới tỉnh. Từ đó, mới tập trung vào xác định rõ và đầy đủ nội dung phương thức quản trị địa phương mới trong bộ máy chính quyền, nhất là ở cấp xã trên các phương diện: cơ cấu tổ chức, cơ chế hoạt động, đội ngũ công chức, điều kiện và phương tiện làm việc, nguồn lực,…Làm được như vậy chính quyền địa phương 2 cấp sẽ hoạt động hiệu quả, kiến tạo hệ sinh thái thúc đẩy phát triển, đáp ứng sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh phát huy thế mạnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, với yêu cầu cấp tỉnh là “bộ não” chiến lược, cấp xã là trung tâm thực thi, ông nhìn nhận đâu là thách thức lớn nhất hiện nay: năng lực cán bộ, cơ chế phân cấp, phân quyền hay hạ tầng dữ liệu?

- Qua tìm hiểu thực tiễn và trao đổi thảo luận với một số lãnh đạo các địa phương, nhất là cấp xã, cho thấy sau thời gian vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, có nhiều thách thức đang đặt ra. Các thách thức này cũng là những vấn đề phải giải quyết ngay nếu không sẽ trở thành “rào cản”, gây khó khăn cho sự thành công của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Ở cấp tỉnh trở lên- cấp chiến lược thì thách thức lớn nhất là xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách. Không chỉ bảo đảm về tiến độ mà còn phải bảo đảm chất lượng, đồng bộ, có tính khả thi và ít phải sửa đổi, bổ sung. Giải quyết được thách thức này, sẽ giúp cho cấp xã- cấp thực thi có chỗ dựa, có căn cứ để thực hiện các nhiệm vụ được giao đạt kết quả tốt.  

Ở cấp xã, hiện nay thách thức cũng không ít. Đó là quy định về tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã chưa hợp lý; sự không đồng đều về năng lực trong đội ngũ cán bộ, công chức; khối lượng công việc tăng, tạo nên áp lực quá tải công việc ở cấp xã; chế độ đãi ngộ; cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm chưa có tính khả thi; hệ thống mạng và phần mềm chuyên ngành thường xuyên nghẽn và thiếu đồng bộ; sức ép về tài chính và nguồn lực… Trong đó thách thức lớn nhất là yếu tố con người, là đội ngũ cán bộ, công chức.

Trong khi đó, ưu điểm chính của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là tinh gọn bộ máy, tiết kiệm chi phí, khắc phục đùn đẩy trách nhiệm, nâng cao hiệu quả quản trị, tăng cường trách nhiệm và tính chủ động trong giải quyết công việc, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số với mục tiêu kiến tạo phát triển, phục vụ và đáp ứng sự hài lòng của người dân. Để các ưu điểm của chính quyền địa phương 2 cấp được phát huy thì vai trò và sứ mệnh của đội ngũ cán bộ, công chức rất quan trọng và có tính quyết định. Vì vậy, cần phải có các giải pháp vượt qua các thách thức, tồn tại trong đội ngũ cán bộ, công chức hiện nay ở cấp xã. Nếu không, sự thành công của chính quyền địa phương 2 cấp sẽ bị hạn chế và không đạt được như mong đợi.

Trân trọng cảm ơn ông!

Bài 1: Cụ thể hóa nghị quyết bằng hành động cụ thể

Bài 2: Giữ vững nền tảng tư tưởng, khơi thông hành động

Bài 3: “Hai con số” và bài toán chất lượng phát triển

Bài 4: Công tác tuyên giáo và dân vận dẫn dắt mục tiêu tăng trưởng hai con số