Để sân khấu truyền thống bứt phá

Diễn ra từ ngày 14/10 đến 23/10 với chủ đề “Hội tụ các giá trị sân khấu, lan tỏa sức sáng tạo nghệ thuật của Thủ đô”, liên hoan mang đến nhiều tác phẩm đáng chú ý, cho thấy nỗ lực tìm tòi, đổi mới của các đơn vị nghệ thuật. Tuy nhiên, để những chuyển động ấy tạo nên bước đột phá, đưa di sản văn hóa đến gần hơn với đời sống đương đại, các nhà hát và ê-kíp sáng tạo vẫn cần đầu tư nhiều hơn cho mỗi tác phẩm.

Trong số những tác phẩm gây chú ý tại liên hoan, vở cải lương “Người con gái Hà Thành” của Nhà hát Cải lương Hà Nội và vở tuồng “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi” của Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam cho thấy sân khấu truyền thống đang tìm cách làm mới mình từ chính những chất liệu vốn có.

Cùng lấy bối cảnh Hà Nội trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, hai vở diễn lựa chọn những lát cắt khác nhau để tái hiện lịch sử. “Người con gái Hà Thành” xoay quanh Uyên Thanh, nữ chiến sĩ tình báo hoạt động giữa cuộc đấu trí với bộ máy phản gián của thực dân Pháp. Trong khi đó, “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi” khắc họa tình đoàn kết giữa tiền tuyến và hậu phương, từ những chiến sĩ Vệ quốc quân đến người dân, thương gia yêu nước sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Điểm đáng chú ý là các ê-kíp không dừng lại ở việc tái hiện sự kiện hay dựng lại những hình tượng anh hùng quen thuộc. Với “Người con gái Hà Thành”, cải lương được kết hợp với những trường đoạn sử thi, ca múa và cách phối khí mới. Một số chất liệu âm nhạc như valse, tango được đưa vào bài bản cải lương, tạo thêm sắc thái biểu đạt cho câu chuyện. Những thử nghiệm ấy đòi hỏi nghệ sĩ dung hòa yếu tố mới với làn điệu, kỹ thuật ca diễn đặc trưng của bộ môn.

Ở “Dấu thiêng Hà Nội - Cho những gì còn mãi”, ngôn ngữ tuồng được kết hợp với hệ thống âm thanh, ánh sáng hiện đại và cách tổ chức sân khấu giàu tính thị giác. Câu chuyện lịch sử được kể qua những trường đoạn chiến đấu bi tráng, xen lẫn những khoảng lặng về tình người, tình yêu đôi lứa giữa thời chiến. Sự đan xen ấy mở rộng sắc thái biểu cảm, tạo thêm điểm chạm cảm xúc cho khán giả khi tiếp cận một loại hình nghệ thuật vốn có tính ước lệ cao.

Hai tác phẩm cho thấy đổi mới sân khấu truyền thống có thể bắt đầu từ cách lựa chọn điểm nhìn, tổ chức câu chuyện và phối hợp các phương tiện biểu đạt, giúp những giá trị lịch sử, văn hóa hiện lên với sức sống mới. Việc các vở diễn tiếp tục được điều chỉnh, hoàn thiện qua những đêm diễn và phản hồi của công chúng cũng cho thấy sáng tạo là quá trình cần sự kiên trì, cầu thị.

Dẫu vậy, những tìm tòi đáng ghi nhận chưa đồng nghĩa với một bước bứt phá. Để sân khấu truyền thống thực sự mở rộng sức sống trong đời sống đương đại, mỗi vở diễn cần được đầu tư đồng bộ, từ kịch bản có chiều sâu, nhân vật đủ sức lay động đến ngôn ngữ dàn dựng nhất quán. Yếu tố hiện đại chỉ có ý nghĩa khi phục vụ câu chuyện, làm nổi bật đặc trưng của loại hình nghệ thuật, chứ không đơn thuần tạo hiệu ứng thị giác hay cảm giác mới lạ.

Một thách thức khác là làm sao để sức hấp dẫn trên sân khấu tiếp tục được duy trì ngoài khán phòng. Muốn thu hút công chúng trẻ, các nhà hát cần chú trọng truyền thông, phương thức giới thiệu tác phẩm và cách đưa nghệ thuật đến gần đời sống. Truyền thông có thể mở cánh cửa đầu tiên, nhưng điều giữ chân khán giả vẫn là chất lượng tác phẩm và trải nghiệm nghệ thuật.

Vì thế, liên hoan không nên chỉ là nơi các nhà hát giới thiệu thành quả, giao lưu nghề nghiệp hay tranh tài. Đây còn là dịp nhận diện những tìm tòi có triển vọng, tạo động lực để các đơn vị tiếp tục hoàn thiện tác phẩm, đầu tư cho đội ngũ sáng tạo và nghệ sĩ kế cận. Những vở diễn tốt cần có cơ hội được biểu diễn nhiều hơn, tiếp tục được chăm chút và đến với nhiều nhóm khán giả.

Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026 đem đến những tín hiệu đáng khích lệ từ nỗ lực làm mới các loại hình sân khấu. Nhưng để trở thành bệ phóng cho di sản văn hóa, điều cần thiết không chỉ là những tác phẩm xuất hiện trong liên hoan, mà còn là sự đầu tư bền bỉ sau khi màn nhung khép lại. Bảo tồn giúp di sản được tiếp nối; sáng tạo mở đường để di sản bước vào đời sống hôm nay. Chỉ khi hai yêu cầu ấy được thực hiện đồng thời, sân khấu truyền thống mới có thể tìm thấy những khán giả mới mà vẫn giữ được căn cốt của mình.