Đèn càng sáng, lái xe càng an toàn?

Trong khảo sát công bố ngày 24/3, Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA) cho biết 6 trong 10 người được hỏi xem chói mắt do đèn xe là vấn đề khi lái xe ban đêm. Trong nhóm gặp tình trạng này, 73% cho rằng vấn đề đã nghiêm trọng hơn trong thập kỷ qua. Khảo sát được thực hiện với 1.092 người trưởng thành tại Mỹ. Đây là kết quả phản ánh cảm nhận của người lái xe, không phải phép đo trực tiếp số vụ tai nạn do đèn pha gây ra.

Những phản ánh này đặt ra một nghịch lý: công nghệ chiếu sáng ngày càng phát triển, nhưng việc nhìn đường ban đêm vẫn có thể trở nên khó khăn. Muốn hiểu vấn đề, cần phân biệt độ sáng của nguồn đèn với hiệu quả chiếu sáng thực tế và khả năng gây chói cho người khác.

Không phải cứ đèn sáng hơn là nhìn đường tốt hơn

Một hệ thống đèn tốt phải giúp người lái nhận biết mặt đường, người đi bộ và chướng ngại vật từ khoảng cách đủ xa, đồng thời hạn chế ánh sáng chiếu vào mắt người tham gia giao thông khác.

Đèn halogen truyền thống thường cho ánh sáng ngả vàng, trong khi đèn LED có thể tạo ra ánh sáng trắng và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Công nghệ LED cho phép thiết kế cụm đèn nhỏ gọn, kiểm soát chùm sáng linh hoạt và tích hợp các chức năng hỗ trợ lái xe ban đêm. Tuy nhiên, màu sắc ánh sáng không phải thước đo độc lập về khả năng quan sát. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào cường độ, sự phân bố chùm sáng, hướng chiếu và thiết kế quang học của toàn bộ hệ thống.

Theo Viện Bảo hiểm An toàn đường cao tốc Mỹ (IIHS), khả năng chiếu sáng giữa các hệ thống đèn ô tô khác nhau đáng kể. Tổ chức này đo khoảng cách chiếu sáng hiệu quả trên đường thẳng và đường cong, đồng thời kiểm tra mức độ gây chói cho xe đi ngược chiều.

Trong số các hệ thống đèn trên xe đời 2026 được IIHS thử nghiệm, 46% đạt mức tốt; khoảng 17% bị xếp ở mức trung bình thấp hoặc kém do khả năng chiếu sáng chưa đủ, gây chói quá mức hoặc cả hai. Đây là kết quả đánh giá các hệ thống đèn được thử nghiệm, không phải tỷ lệ của toàn bộ ô tô đời 2026 trên thị trường.

Đáng chú ý, tỷ lệ hệ thống đèn bị đánh giá gây chói quá mức đã giảm từ 21% trên xe đời 2017 xuống còn 5% ở đời xe 2026. Kết quả cho thấy thiết kế đèn có thể cải thiện đồng thời khả năng quan sát và việc kiểm soát chùm sáng, thay vì chỉ chạy đua tăng độ sáng.

Chiều cao cụm đèn cũng ảnh hưởng đến nguy cơ gây chói. SUV và bán tải thường có thân xe cao hơn sedan; tùy thiết kế, vị trí đèn pha có thể nằm gần tầm mắt người lái trên xe đối diện. Khi hai xe đi qua đoạn đường dốc hoặc mặt đường gồ ghề, góc chiếu tương đối thay đổi, khiến ánh sáng dễ lọt vào mắt người đối diện hơn. Tuy nhiên, nguy cơ gây chói không thể xác định chỉ dựa vào kiểu thân xe mà còn phụ thuộc vào vị trí cụm đèn, góc chiếu, tải trọng và điều kiện mặt đường.

Việc lắp bóng không tương thích, thay đổi kết cấu cụm đèn hoặc điều chỉnh hướng chiếu sai cũng có thể khiến ánh sáng phân bố không đúng. Một bóng đèn có cường độ lớn nhưng chiếu quá cao không nhất thiết giúp người lái nhìn rõ mặt đường hơn. Ngược lại, phần ánh sáng chiếu vào mắt người khác có thể gây khó chịu và làm giảm khả năng quan sát.

Thời tiết và điều kiện đường sá cũng góp phần tạo ra vấn đề. Trên mặt đường ướt, ánh sáng phản chiếu có thể khiến người lái khó nhận biết vạch kẻ đường hoặc vật cản. Người gặp các vấn đề về thị lực cũng có thể bị ảnh hưởng đáng kể bởi ánh sáng chói. Vì vậy, không thể đánh giá an toàn của đèn pha chỉ bằng cảm giác rằng đèn sáng hơn hoặc trắng hơn.

Tuy nhiên, mức độ phổ biến của cảm giác chói mắt không đồng nghĩa với việc hiện tượng này là nguyên nhân của một tỷ lệ lớn tai nạn giao thông. Nghiên cứu của IIHS đăng trên Journal of Safety Research năm 2026, phân tích dữ liệu tai nạn tại 11 bang của Mỹ trong giai đoạn 2015-2024, cho thấy chói mắt được ghi nhận là yếu tố góp phần trong khoảng 0,1-0,2% số vụ tai nạn ban đêm.

Tỷ lệ này ít thay đổi trong thời gian nghiên cứu, bất chấp sự cải thiện về khả năng chiếu sáng của đèn ô tô. Tuy nhiên, nghiên cứu dựa trên hồ sơ cảnh sát, vốn có thể không ghi nhận đầy đủ những trường hợp chói mắt không được xác định là yếu tố góp phần gây tai nạn. Vì thế, kết quả không có nghĩa hiện tượng chói mắt vô hại, mà cho thấy chưa có bằng chứng về sự gia tăng tai nạn được ghi nhận do nguyên nhân này trong giai đoạn nghiên cứu.

Trong các vụ tai nạn ban đêm có ghi nhận chói mắt, xe đi chệch làn đường là phản ứng thường gặp. Đường hai chiều không có dải phân cách, tốc độ lưu thông thấp và mặt đường ướt cũng là những điều kiện đáng lưu ý. Khi bị chói, người lái không chỉ khó nhận diện chướng ngại vật mà còn có thể mất định hướng nếu phản ứng bằng cách đánh lái đột ngột.

Công nghệ mới hướng đến kiểm soát ánh sáng

Ngày 6/10, Cơ quan An toàn giao thông đường bộ quốc gia Mỹ (NHTSA) thông báo kế hoạch hiện đại hóa tiêu chuẩn chiếu sáng ô tô, trong đó xem xét các quy định liên quan đến đèn LED, cảm biến ánh sáng, hệ thống tự động chuyển pha-cốt, chiều cao và hướng chiếu của cụm đèn.

Một hướng công nghệ đáng chú ý là hệ thống đèn chiếu xa thích ứng (adaptive driving beam - ADB). Khác với hệ thống chỉ chuyển toàn bộ đèn giữa chế độ chiếu xa và chiếu gần, ADB có thể điều chỉnh từng vùng của chùm sáng, hạn chế chiếu trực tiếp vào xe phía trước hoặc xe đi ngược chiều trong khi vẫn duy trì ánh sáng ở những khu vực khác.

Theo IIHS, công nghệ này có tiềm năng cải thiện tầm nhìn mà không làm tăng tương ứng nguy cơ gây chói. NHTSA đã cho phép sử dụng hệ thống ADB trên xe bán tại Mỹ từ năm 2022. Tuy nhiên, các yêu cầu kỹ thuật hiện hành vẫn hạn chế một số khả năng hoạt động của công nghệ. Việc tiếp tục rà soát tiêu chuẩn cho thấy quy định cần theo kịp sự phát triển của công nghệ để các tính năng an toàn có thể phát huy hiệu quả.

Dẫu vậy, công nghệ không thay thế được việc sử dụng và bảo dưỡng đúng cách. Ngay cả hệ thống tự động cũng cần được thiết kế, hiệu chỉnh và kiểm tra phù hợp; khả năng nhận diện phương tiện và điều kiện vận hành cũng ảnh hưởng đến hiệu quả thực tế.

Người sử dụng ô tô nên kiểm tra hướng chiếu đèn sau khi thay bóng, sửa chữa đầu xe hoặc nhận thấy ánh sáng chiếu quá cao. Nếu xe thường xuyên chở nặng phía sau, độ chúi của đầu xe có thể thay đổi; người lái nên sử dụng cơ cấu điều chỉnh độ cao đèn theo hướng dẫn của nhà sản xuất, nếu có.

Không nên tự ý thay bóng công suất lớn hoặc lắp bộ đèn không tương thích chỉ để tăng độ sáng. Đèn bẩn, nứt, mờ hoặc lắp sai vị trí cũng cần được xử lý. Nếu muốn nâng cấp hệ thống chiếu sáng, cần lựa chọn giải pháp tương thích với cụm đèn và đáp ứng quy định áp dụng.

Khi gặp xe đi ngược chiều gây chói, tài xế nên tránh nhìn thẳng vào nguồn sáng, hướng mắt về phía phải của làn đường để duy trì định hướng, đồng thời giảm tốc độ phù hợp và giữ khoảng cách an toàn. Không nên đánh lái đột ngột chỉ để tránh ánh sáng. Khi trời mưa hoặc mặt đường phản chiếu mạnh, cần chủ động giảm tốc độ và tăng khoảng cách với xe phía trước.

AAA cũng khuyến nghị người lái giữ đèn sạch, bảo đảm đèn hoạt động bình thường, kiểm tra hướng chiếu tại cơ sở có chuyên môn và tránh nhìn trực tiếp vào đèn xe đối diện.