Dịch vụ công chủ động: Người dân giảm khai báo, bớt thủ tục
Thay vì phải tự tìm hiểu, chuẩn bị hồ sơ và thực hiện từng thủ tục hành chính, người dân sẽ từng bước được cơ quan nhà nước chủ động nhắc việc, chuẩn bị hồ sơ, đề xuất phương án giải quyết và tự động thực hiện thủ tục khi đủ điều kiện. Nghị định 224/2026/NĐ-CP quy định bốn mức độ dịch vụ công trực tuyến chủ động, hướng tới giảm giấy tờ, hạn chế khai báo lặp lại và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Bốn mức độ, từ nhắc việc đến tự động giải quyết
Trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính, người dân thường phải tự tìm hiểu quy trình, chuẩn bị giấy tờ, kê khai thông tin và theo dõi tiến độ giải quyết. Ngay cả khi một thủ tục đã được đưa lên môi trường trực tuyến, người dân vẫn có thể phải cung cấp lại những thông tin từng khai báo, hoặc thực hiện một số bước trực tiếp tại cơ quan nhà nước.
Chuyển đổi số hướng tới thay đổi cách thức phục vụ này: thay vì chờ người dân chủ động đề nghị giải quyết từng thủ tục, cơ quan nhà nước có thể dựa trên dữ liệu đã có để nhận diện nhu cầu, nhắc thời điểm cần thực hiện và chủ động cung cấp dịch vụ phù hợp.
Ông Lê Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) trong Báo cáo trung tâm triển khai Luật Chuyển đổi số, tháo gỡ điểm nghẽn trong đầu tư thông tin những điểm mới của Nghị định 224/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật Chuyển đổi số, trong đó nhấn mạnh định hướng chuyển dịch từ dịch vụ công bị động sang chủ động.
Theo ông Tuấn, dịch vụ công chủ động được thiết kế theo bốn mức độ, từ nhắc người dân thực hiện thủ tục đúng thời điểm đến tự động giải quyết khi đủ điều kiện. Cách tiếp cận này nhằm giảm các thao tác không cần thiết, khai thác hiệu quả dữ liệu và giúp người dân tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn.
Theo Nghị định 224/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, dịch vụ công trực tuyến chủ động được chia thành bốn mức độ.
Ở mức độ thứ nhất, hệ thống chủ động nhắc người dân khi đến thời điểm cần thực hiện một thủ tục. Chẳng hạn, khi giấy phép lái xe sắp hết hạn, người dân có thể nhận được thông báo về thời hạn cần đổi giấy phép cùng hướng dẫn thực hiện. Thay vì phải tự nhớ hoặc tìm kiếm thông tin, người dân được nhắc đúng lúc để tránh bỏ lỡ thời hạn.
Ở mức độ thứ hai, hệ thống không chỉ nhắc việc mà còn chuẩn bị hồ sơ dựa trên dữ liệu sẵn có. Khi thông tin cá nhân đã được cơ quan nhà nước quản lý hợp pháp, hệ thống có thể tự động điền các trường dữ liệu tương ứng vào biểu mẫu. Người dân giảm công sức kê khai, kiểm tra lại thông tin và hoàn thiện hồ sơ.
Mức độ thứ ba tiến thêm một bước khi hệ thống chủ động nhắc, chuẩn bị hồ sơ và khuyến nghị phương án dịch vụ phù hợp. Thay vì phải tự tìm hiểu nhiều thủ tục có liên quan, người dân được hỗ trợ nhận diện những việc cần làm và cách thức thực hiện thuận tiện hơn.
Ở mức độ thứ tư, hệ thống có thể tự động thực hiện thủ tục hành chính khi dữ liệu cho phép xác định quyền lợi hoặc nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân và đáp ứng các điều kiện pháp luật. Theo quy định, cơ quan nhà nước có thể giải quyết thủ tục mà không yêu cầu người dân nộp hồ sơ, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; kết quả được thông báo để người dân biết. Người dân vẫn có quyền xác nhận, từ chối hoặc yêu cầu điều chỉnh theo quy định.
Như vậy, điểm khác biệt cốt lõi không chỉ nằm ở việc đưa thủ tục lên mạng, mà ở khả năng sử dụng dữ liệu để chủ động hỗ trợ hoặc thực hiện công việc thay cho người dân. Tuy nhiên, bốn mức độ là định hướng và khuôn khổ triển khai; không có nghĩa mọi dịch vụ công hiện nay đã đạt mức tự động hóa cao nhất.
Khai báo một lần, dữ liệu được sử dụng nhiều lần
Để dịch vụ công chủ động vận hành hiệu quả, điều kiện quan trọng là dữ liệu phải được kết nối, chia sẻ và sử dụng lại giữa các cơ quan nhà nước theo đúng quy định.
Thực tế, nếu người dân đã cung cấp thông tin cá nhân khi thực hiện một thủ tục nhưng vẫn phải khai lại những thông tin đó ở thủ tục tiếp theo, lợi ích của dịch vụ công trực tuyến sẽ bị hạn chế. Bởi vậy, nguyên tắc khai báo một lần, sử dụng dữ liệu nhiều lần có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Một ví dụ được ông Lê Anh Tuấn nêu là khi trẻ em chào đời, nếu cơ quan nhà nước đã có đủ dữ liệu và đáp ứng các điều kiện cần thiết, hệ thống có thể hỗ trợ xử lý đồng thời những thủ tục liên quan như đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú và cấp thẻ bảo hiểm y tế. Thay vì gia đình phải lần lượt tìm hiểu và thực hiện từng thủ tục, quy trình được kết nối để giảm thao tác và thời gian đi lại.
Tương tự, với các chính sách trợ cấp, khi dữ liệu cho phép xác định một người đủ điều kiện hưởng chính sách, hệ thống có thể chủ động xử lý và thông báo kết quả theo quy định, thay vì yêu cầu người dân thực hiện lại toàn bộ quy trình đề nghị.
Những ví dụ này cho thấy dịch vụ công chủ động có thể tạo ra thay đổi rõ rệt trong trải nghiệm của người dân, nhất là với các thủ tục có nhiều bước liên thông hoặc liên quan đến những sự kiện quan trọng trong cuộc sống.
"Mục tiêu đến năm 2027 là mỗi bộ, ngành, địa phương có ít nhất 3-5 dịch vụ công chủ động" - ông Lê Anh Tuấn cho biết.
Tuy nhiên, để người dân thực sự được hưởng lợi, việc triển khai không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp lý mà còn cần dữ liệu chính xác, được cập nhật thường xuyên và có khả năng kết nối giữa các hệ thống. Cơ quan nhà nước phải xác định rõ trách nhiệm quản lý, khai thác và chia sẻ dữ liệu; đồng thời bảo đảm an toàn thông tin, quyền riêng tư và khả năng xử lý khi phát sinh sai lệch.
Đối với những thủ tục được tự động giải quyết, yêu cầu bảo vệ quyền lợi người dân càng quan trọng. Người dân cần được thông báo rõ về kết quả, có cơ chế từ chối hoặc yêu cầu điều chỉnh theo quy định, tránh để sai sót dữ liệu dẫn đến việc giải quyết nhầm quyền lợi hoặc nghĩa vụ.
Bên cạnh đó, cần duy trì các phương án hỗ trợ phù hợp cho người chưa thành thạo kỹ năng số hoặc gặp khó khăn khi sử dụng dịch vụ trực tuyến. Chuyển đổi sang mô hình chủ động không đồng nghĩa loại bỏ sự hỗ trợ trực tiếp, mà cần bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ công.