Điểm tựa để nghệ sĩ yên tâm cống hiến
Thời gian qua, hàng loạt chủ trương, chính sách mới về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành đã mở ra nhiều kỳ vọng đối với đội ngũ văn nghệ sĩ trên cả nước. Không chỉ xác lập những định hướng chiến lược cho sự phát triển văn hóa trong giai đoạn mới, các chính sách còn đặc biệt chú trọng hoàn thiện cơ chế, chính sách đãi ngộ, tạo môi trường thuận lợi để văn nghệ sĩ yên tâm sáng tạo, cống hiến và phát huy tài năng.
Rào cản được khơi thông
Trong nhiều năm qua, câu chuyện đời sống và chế độ đãi ngộ đối với văn nghệ sĩ luôn là vấn đề được giới chuyên môn quan tâm. Nhiều nghệ sĩ hoạt động trong các đơn vị nghệ thuật công lập, đặc biệt ở lĩnh vực nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương, múa rối, xiếc… phải đối mặt với mức thu nhập chưa tương xứng với đặc thù nghề nghiệp, cường độ luyện tập và thời gian cống hiến.
Không ít nghệ sĩ trẻ sau quá trình đào tạo bài bản đã chuyển nghề hoặc tìm kiếm cơ hội khác vì khó bảo đảm cuộc sống. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân nắm giữ tri thức, kỹ năng quý của di sản văn hóa phi vật thể vẫn chưa có điều kiện thuận lợi để truyền dạy, phát huy giá trị.
TS Phạm Việt Long - nguyên Chánh Văn phòng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - VHTTDL) cho rằng, thực tế là nhiều nghệ sĩ vẫn phải sống bằng mức lương, phụ cấp và tiền bồi dưỡng rất khiêm tốn. Nghệ nhân dân gian cũng vậy: họ giữ trong mình vốn di sản quý, nhưng việc hỗ trợ lâu nay nhiều khi mới nhìn ở hoàn cảnh khó khăn, chưa nhìn đầy đủ ở giá trị văn hóa mà họ đang gìn giữ và truyền lại. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc giữ chân người làm nghề. Người trẻ thấy nghề vất vả mà khó sống thì ngại vào nghề. Người đã theo nghề lại phải làm thêm để mưu sinh, nên thời gian và tâm sức dành cho nghệ thuật bị chia sẻ. Nguy hiểm hơn, nghệ thuật truyền thống không mất đi ngay lập tức, mà mất dần qua từng lớp người không còn đủ điều kiện sống với nghề và truyền nghề.
“Đãi ngộ tương xứng trước hết là để người nghệ sĩ có thể sống được bằng nghề. Bên cạnh lương và phụ cấp phù hợp, cần trả công xứng đáng cho việc biểu diễn, truyền nghề, phục dựng, bảo tồn di sản. Đồng thời tạo thêm không gian biểu diễn, đặt hàng tác phẩm và lộ trình nghề nghiệp sau thời kỳ đỉnh cao. Giữ chân nghệ sĩ không thể chỉ bằng lời kêu gọi hy sinh. Phải có một cơ chế để họ được sống, được tôn trọng và nhìn thấy tương lai trong chính nghề của mình” - ông Long nói.
Việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam vì thế được xem là bước đi rất quan trọng. Nghị quyết xác định rõ nhiệm vụ hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, trọng dụng và đãi ngộ đội ngũ văn nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia văn hóa; tạo điều kiện để họ phát huy năng lực sáng tạo, cống hiến lâu dài cho đất nước.
Điểm đáng chú ý là lần này chính sách không chỉ dừng ở việc hỗ trợ trước mắt mà hướng đến xây dựng một hệ sinh thái phát triển nhân lực văn hóa toàn diện, từ khâu phát hiện tài năng, đào tạo, sử dụng đến tôn vinh và bảo đảm điều kiện hành nghề.
Có thể thấy, trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang trở thành động lực tăng trưởng mới, việc đầu tư cho con người – đặc biệt là đội ngũ sáng tạo – chính là đầu tư cho tương lai của văn hóa Việt Nam. Một nền văn hóa mạnh không thể thiếu những nghệ sĩ tài năng được tạo điều kiện để lao động nghệ thuật một cách chuyên nghiệp và bền vững.
Cùng với Nghị quyết 28, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 261/2026/NĐ-CP quy định về phụ cấp ưu đãi nghề, chế độ bồi dưỡng luyện tập và biểu diễn đối với viên chức, người lao động hoạt động đặc thù về nghề nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp công lập nghệ thuật biểu diễn, đơn vị nghệ thuật biểu diễn thuộc lực lượng vũ trang.
Đây được xem là chính sách có ý nghĩa thiết thực đối với lực lượng trực tiếp lao động nghệ thuật. Hoạt động biểu diễn là lĩnh vực mang tính đặc thù rất cao, đòi hỏi nghệ sĩ phải duy trì luyện tập thường xuyên, chịu áp lực về thể lực, thời gian và khả năng sáng tạo. Nhiều loại hình như xiếc, múa, nhạc kịch, sân khấu truyền thống còn có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật nghề nghiệp và tuổi nghề.
Thêm động lực cho đội ngũ sáng tạo
Từ góc độ phát triển văn hóa, đầu tư cho nghệ sĩ chính là đầu tư cho nguồn lực sáng tạo của quốc gia. Khi người làm nghệ thuật được trân trọng, được bảo đảm điều kiện hành nghề và có cơ hội phát triển, họ sẽ có thêm động lực để tạo ra những tác phẩm có giá trị, góp phần bồi đắp đời sống tinh thần xã hội và quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
Việc ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 và Nghị định số 261/2026/NĐ-CP gần đây và trước đó là Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam vì thế không chỉ mang ý nghĩa về mặt chế độ, chính sách, mà còn thể hiện sự khẳng định vai trò của văn hóa và đội ngũ văn nghệ sĩ trong chiến lược phát triển đất nước. Đây được kỳ vọng sẽ là điểm tựa quan trọng để văn nghệ sĩ yên tâm sáng tạo, cống hiến lâu dài, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ mới.
Chia sẻ về những chủ trương, chính sách mới dành cho lĩnh vực văn hóa, NSƯT Quang Khải (Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam) bày tỏ sự phấn khởi và kỳ vọng đây sẽ là động lực quan trọng để nghệ thuật truyền thống có thêm điều kiện phát triển.
Theo ông, để các loại hình nghệ thuật truyền thống nói chung và cải lương nói riêng được bảo tồn, phát huy giá trị trong bối cảnh mới, cần có sự quan tâm toàn diện từ cơ chế, chính sách đến nguồn lực đầu tư. Những nghị quyết, nghị định mới được ban hành đã thể hiện rõ trong việc chăm lo cho đội ngũ văn nghệ sĩ, đặc biệt là lực lượng nghệ sĩ trực tiếp sáng tạo. Đây là nguồn động viên rất lớn để nghệ sĩ thêm yên tâm gắn bó với nghề, tiếp tục cống hiến và sáng tạo những tác phẩm có giá trị.
Từ góc độ quản lý, NSND Lê Tuấn Cường - Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam cho rằng, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, cùng với Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 và Chính phủ ban hành Nghị định số 261/2026/NĐ-CP đã thể hiện sự quan tâm kịp thời, thiết thực đối với đội ngũ văn nghệ sĩ. Theo ông, đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những đóng góp của lực lượng sáng tạo nghệ thuật mà còn tạo thêm niềm tin, động lực để nghệ sĩ yên tâm gắn bó với nghề, tiếp tục cống hiến và phát huy sức sáng tạo.
NSND Lê Tuấn Cường nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, kinh tế thị trường và các ngành công nghiệp văn hóa phát triển mạnh mẽ, việc gìn giữ, phát huy những giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống Việt Nam không thể chỉ dựa vào tâm huyết của nghệ sĩ mà cần có sự đầu tư bài bản, lâu dài từ cơ chế, chính sách đến nguồn lực.
“Muốn nhận diện, gìn giữ và phát huy những giá trị hồn cốt của văn hóa truyền thống Việt Nam thì phải có sự đầu tư dài hạn. Những cơ chế, chính sách khuyến khích được ban hành kịp thời sẽ tạo động lực rất lớn để nghệ sĩ tiếp tục phấn đấu, sáng tạo và cống hiến. Bên cạnh việc không ngừng hoàn thiện nhân cách, đạo đức và tư duy văn hóa, mỗi nghệ sĩ cũng cần nâng cao trình độ chuyên môn, rèn luyện nghề nghiệp để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới” - ông Cường chia sẻ.