Đo lường giá trị công nghiệp văn hóa bằng cách nào?

Đo lường chuẩn để quản lý và phát triển

Bà Lê Thị Ánh Mai - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao (VHTT) TP Hà Nội cho biết: Trong nhiều năm qua, công nghiệp văn hóa đã dần khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế. Tuy nhiên, khác với nhiều ngành kinh tế truyền thống, công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có phạm vi rộng, tính liên ngành cao và nhiều sản phẩm mang giá trị vô hình. Chúng ta có thể nhìn thấy doanh thu của một doanh nghiệp điện ảnh, nhưng khó đo lường đầy đủ giá trị lan tỏa của một lễ hội văn hóa; có thể thống kê số lượng cơ sở sản xuất thủ công mỹ nghệ, nhưng không dễ lượng hóa tác động của di sản, của bản sắc văn hóa hay sức hấp dẫn sáng tạo đối với phát triển đô thị.

Chính vì vậy, câu hỏi đặt ra không đơn thuần là: Công nghiệp văn hóa đóng góp bao nhiêu vào tăng trưởng kinh tế? Mà sâu xa hơn là: Làm thế nào để chúng ta đo lường đúng những giá trị mà công nghiệp văn hóa tạo ra?

Mới đây, tại Hội thảo “Kinh nghiệm trong nước và quốc tế trong xây dựng Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa trên địa bàn thành phố Hà Nội”  do Sở VHTT Hà Nội phối hợp với UNESCO tổ chức, các chuyên gia quốc tế và trong nước đã mang đến nhiều góc nhìn thực tiễn. Từ kinh nghiệm của Anh, Trung Quốc và Pháp, các diễn giả cho rằng hệ thống chỉ tiêu thông kê cần vừa phản ánh được giá trị kinh tế của công nghiệp văn hóa, vừa ghi nhận những đóng góp của văn hóa đối với đời sống xã hội, đồng thời phải xuất phát từ đặc trưng riêng của từng địa phương và phát huy được các nguồn lực sẵn có như di sản và không gian sáng tạo.

Đơn cử, ông Tom Fleming, chuyên gia tư vấn công nghiệp văn hóa (Hội đồng Anh) cho rằng, cần xây dựng cơ sở dữ liệu có tính liên thông nhằm tạo nền tảng cho hợp tác quốc tế và nâng cao khả năng so sánh giữa các quốc gia. Bên cạnh các số liệu thống kê truyền thống, cần chú trọng xây dựng các chỉ số phản ánh mối quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác như y tế, môi trường và phát triển xã hội. Đối với Hà Nội, điều quan trọng là phải xác định được những giá trị độc đáo, lợi thế cạnh tranh và đặc trưng riêng của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Ông cũng nhấn mạnh việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu cần dựa trên các tiêu chuẩn của UNESCO để nâng cao khả năng hội nhập và đánh giá.

Còn GS. Xiang Yong - Học viện Nghệ thuật (Đại học Bắc Kinh), Viện trưởng Viện Công nghiệp Văn hóa tại Đại học Bắc Kinh phân tích, Hà Nội cần xây dựng hệ thống phân loại phù hợp với điều kiện của Thủ đô, gắn kết các hoạt động văn hóa với hệ thống phân loại ngành công nghiệp của Việt Nam. Thành phố cũng cần ưu tiên những lĩnh vực góp phần định hình bản sắc văn hóa quốc gia và phát huy các thế mạnh sáng tạo đặc trưng như múa rối nước, âm nhạc dân gian hay nghệ thuật sơn mài.

Theo các chuyên gia, công nghiệp văn hóa là lĩnh vực có phạm vi rộng, tính liên ngành cao và nhiều sản phẩm mang giá trị vô hình. Vì vậy, việc đo lường đầy đủ, chính xác những giá trị mà công nghiệp văn hóa tạo ra là yêu cầu quan trọng trong quá trình quản lý và phát triển lĩnh vực này.

Cần tham chiếu các khung thống kê và chỉ số quốc tế của UNESCO

Bà Nguyễn Thị Thu Hà - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ và Phát triển Nghệ thuật đương đại cho rằng, việc xây dựng hệ thống dữ liệu và thống kê về các ngành công nghiệp văn hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình hoạch định chính sách cũng như phát triển bền vững. Hiện Việt Nam chưa có khung thống kê chuyên biệt cho lĩnh vực này. Dữ liệu còn rời rạc, thiếu đồng bộ và khó so sánh do được thu thập theo từng nhiệm vụ, đề án riêng lẻ. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, bộ, ngành, địa phương và các tổ chức nghiên cứu thị trường chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng phân mảnh thông tin.

TS Phạm Thị Thanh Hường - Trưởng Ban Văn hóa và ThS Trần Thị Ngọc Hân - Cán bộ Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội có cùng quan điểm: Các thống kê văn hóa cho phép chính phủ hiểu được quy mô, cơ cấu và mức độ đóng góp của lĩnh vực văn hóa cho nền kinh tế, đồng thời hỗ trợ đánh giá hiệu quả chính sách, hỗ trợ điều phối chính sách liên ngành, và phân bổ nguồn lực đầu tư công. Công nghiệp văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ với lao động, giáo dục, du lịch, đổi mới sáng tạo và hạ tầng số; vì vậy việc tích hợp dữ liệu giữa các lĩnh vực giúp nâng cao hiệu quả quản trị.

Hai chuyên gia nói trên khuyến nghị Hà Nội, trong quá trình xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê về các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo, cần tham chiếu các khung thống kê và chỉ số quốc tế của UNESCO, đặc biệt là FCS 2025, Culture|2030 Indicators và các cơ chế giám sát của Công ước 2005 về Bảo vệ và Phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính đồng bộ, khả năng liên thông và đối sánh quốc tế của hệ thống dữ liệu văn hóa ở cả cấp quốc gia và địa phương. Về lâu dài, Hà Nội có thể nghiên cứu phát triển một trung tâm hoặc có cơ chế nhằm theo dõi, phân tích và công bố định kỳ dữ liệu, xu hướng về văn hóa và sáng tạo. UNESCO cam kết tiếp tục đồng hành cùng các đối tác trong việc phát huy vai trò của văn hóa như một động lực cho phát triển bền vững.

Ông Trần Hoàng - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL) cho biết, việc xây dựng Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa được triển khai theo tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Theo ông, dù công tác thống kê văn hóa đã được triển khai từ nhiều năm nay nhưng đối với các ngành công nghiệp văn hóa vẫn gặp nhiều khó khăn do phạm vi rộng, trong khi khái niệm và nội hàm chưa thực sự thống nhất. Trên cơ sở các khuyến nghị của UNESCO, Bộ VHTTDL đã phối hợp với cơ quan thống kê rà soát, chuẩn hóa khái niệm, xác định rõ các lĩnh vực và phân tổ thống kê để hình thành hệ thống chỉ tiêu thống nhất.