Đổi mới công nghệ song hành cùng trách nhiệm

Trong bối cảnh KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng của phát triển, yêu cầu đặt ra với doanh nghiệp không chỉ là đổi mới nhanh, mà phải đổi mới có trách nhiệm, bảo đảm công nghệ tạo ra giá trị cho doanh nghiệp đồng thời giảm rủi ro đối với người lao động, người tiêu dùng, môi trường và cộng đồng.

Không thể chỉ chọn công nghệ “hiện đại nhất”

Từ thực tiễn triển khai tại Công ty TNHH Chăn nuôi Việt Nhật (JVL), bà Phạm Ngọc Trâm, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Chăn nuôi Việt Nam, cho rằng thực hành kinh doanh có trách nhiệm không nên chỉ được nhìn nhận ở các hoạt động vì cộng đồng, mà cần được chuyển hóa thành quy trình, tiêu chuẩn, công nghệ và những hành động cụ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong đó, trách nhiệm của doanh nghiệp bắt đầu từ chất lượng và sự an toàn của từng sản phẩm, đồng thời gắn với người lao động, môi trường, vật nuôi, tính minh bạch và giá trị dài hạn đối với cộng đồng.

Từ khâu chăn nuôi đến chế biến và phân phối, doanh nghiệp xác định sáu trụ cột trách nhiệm gồm tuân thủ pháp luật; người tiêu dùng; người lao động; vật nuôi và chuỗi cung ứng; môi trường và cộng đồng; quản trị và khoa học, công nghệ. Các trụ cột này được triển khai xuyên suốt chuỗi giá trị thay vì tách thành những hoạt động riêng lẻ.

Theo bà Trâm, cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi doanh nghiệp đầu tư công nghệ. Một công nghệ được lựa chọn không đơn giản vì đó là công nghệ hiện đại nhất, mà phải trả lời được nhiều câu hỏi: chi phí đầu tư có phù hợp không, thiết bị có ổn định không, có dễ vận hành và sửa chữa không, vật tư thay thế có sẵn không, tiêu hao bao nhiêu điện và nước, chất thải sau sản xuất được xử lý thế nào và chi phí vận hành hệ thống môi trường có phù hợp hay không?

Đây là bài toán rõ nét với ngành chế biến thịt, lĩnh vực có mức sử dụng điện, nước lớn trong quá trình làm sạch và chế biến. Một dây chuyền hiện đại nhưng tiêu hao quá nhiều năng lượng, đòi hỏi vật tư đặc thù hoặc khiến chi phí xử lý môi trường tăng cao có thể làm giảm hiệu quả đầu tư, đẩy giá thành sản phẩm lên và ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Vì vậy, trách nhiệm được tính ngay từ thời điểm nghiên cứu và lựa chọn công nghệ, chứ không phải đợi đến khi nhà máy vận hành mới xử lý những vấn đề phát sinh.

Công nghệ là công cụ để thực hiện trách nhiệm

Từ cách tiếp cận trên, KHCN không được xem là mục tiêu tự thân mà là công cụ giúp doanh nghiệp thực hiện tốt hơn các trách nhiệm của mình.

Trong sản xuất, công nghệ được ứng dụng để nâng cao an toàn và chất lượng sản phẩm, tự động hóa chế biến, kiểm soát vệ sinh và nhiệt độ, bảo đảm chuỗi lạnh, truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó là số hóa quy trình quản trị, kết nối dữ liệu giữa trang trại, nhà máy và kho, theo dõi các chỉ tiêu theo thời gian thực.

Ở góc độ môi trường, công nghệ giúp tiết kiệm nước, điện và nguyên liệu; kiểm soát, xử lý nước thải, chất thải; tái sử dụng phụ phẩm phù hợp; đồng thời đo lường và từng bước giảm phát thải.

Nhưng để những công nghệ đó thực sự phát huy hiệu quả, doanh nghiệp phải tiếp tục giải quyết một bài toán khác: con người có đủ năng lực làm chủ công nghệ hay không?

Một dây chuyền hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu doanh nghiệp thiếu đội ngũ có khả năng vận hành, xử lý sự cố và liên tục cải tiến quy trình. Bà Trâm cho biết, ngay từ khi đầu tư hệ thống thiết bị, doanh nghiệp đã chủ động tìm hiểu những cơ sở tại Nhật Bản có dây chuyền tương đương để học hỏi kinh nghiệm vận hành. Doanh nghiệp đồng thời tuyển dụng nhân sự Việt Nam từng làm việc tại các cơ sở này, qua đó tích lũy kinh nghiệm thực tế. Song song với đó, các đối tác và nhà thầu chuyển giao công nghệ cũng cử chuyên gia sang đào tạo trực tiếp cho đội ngũ của doanh nghiệp.

Sau đào tạo, doanh nghiệp không dừng lại ở việc “học cách vận hành” mà tiếp tục xây dựng, điều chỉnh các quy trình và công cụ vận hành cho phù hợp với tiêu chuẩn đặt ra và điều kiện thực tế của doanh nghiệp.

Như vậy, quá trình đổi mới công nghệ đồng thời trở thành quá trình tích lũy năng lực con người và năng lực tổ chức.

Trách nhiệm với người lao động cũng được đặt trong chính quá trình này, từ đào tạo chuyên môn, trang thiết bị bảo hộ, kiểm soát nguy cơ đến bảo đảm quyền dừng việc khi điều kiện làm việc không an toàn.

Bên cạnh người lao động, phúc lợi vật nuôi cũng được đưa vào hệ thống trách nhiệm, từ thức ăn, nước uống, phòng bệnh, chuồng trại đến vận chuyển và giết mổ.

Từ “tuân thủ” đến văn hóa trách nhiệm

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ KHCN, cho rằng kinh doanh có trách nhiệm cần được tích hợp xuyên suốt hoạt động của doanh nghiệp, từ chiến lược, quản trị nhân sự đến bảo vệ môi trường và quyền lợi khách hàng.

Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật và thực hiện đúng các quy định pháp luật, nhất là pháp luật về khoa học, công nghệ và sở hữu trí tuệ. Việc chủ động áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cũng là nền tảng để nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn và tăng năng lực cạnh tranh.

Như vậy, thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang chuyển từ yêu cầu “không vi phạm” sang chủ động nhận diện và quản trị rủi ro ngay trong quá trình vận hành.

Với doanh nghiệp KHCN, điều này càng có ý nghĩa khi công nghệ mới luôn đi cùng những vấn đề mới về dữ liệu, sở hữu trí tuệ, an toàn, môi trường, nhân lực và đạo đức sử dụng công nghệ.

Từ thực tiễn đó, bà Trâm kiến nghị hoàn thiện hướng dẫn thực hành kinh doanh có trách nhiệm theo từng ngành; xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về tiêu chuẩn, quy chuẩn, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, môi trường và an toàn thực phẩm; khuyến khích đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, xử lý chất thải, tuần hoàn và giảm phát thải.

Đặc biệt, cần tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý – viện, trường – doanh nghiệp để cùng giải quyết các bài toán thực tiễn, đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và nhân rộng những mô hình KHCN tạo ra đồng thời hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường.